Damat operasyonu kamuoyunda bankaların hesapları kapatacağı ve bazı yapıların giderayak çökeceği iddiasıyla yükseldi. Eski Hazine ve Maliye Bakanı Berat Albayrak dönemine bağlanan sermaye ilişkileri bu tartışmanın merkezine oturdu. Mali Suçları Araştırma Kurulu (MASAK) eşikleri Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK) denetimi ve Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu (TMSF) limiti aynı tabloya eklendi. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) sıkı duruşu bankaların kredi musluğunu kısmasını kolaylaştırdı. Metin hesap kapatma iddialarının perde arkası holding borçlarının banka bilançosuna baskısı mevduat sahibini bekleyen riskler ve alınması gereken soğukkanlı önlemler başlıklarını işleyecek. Bu özetten sonra kapıların neden kilitlendiğine bakmak gerekir.
Hesap kapatma iddialarının perde arkası
Bankaların kapıyı kilitlemesi söylemi damat hamlesi iddiasıyla aynı haftada dolaşıma girdi. Kilitleme her zaman siyasi bir emir anlamına gelmez. Uyum birimleri şüpheli transferi görünce hesabı askıya alır. MASAK eşiğini aşan gönderilerde kaynak sorulması artık rutinleşti. 200 bin lira ve üzeri hareketlerde açıklama beklenmesi mudiyi şaşırtır. Şaşkınlık operasyon sanılır. Sanı büyüyünce her bloke siyasi okunur.
Kamuoyuna yansıyan kapatma dalgası Damat operasyonu anlatısını besliyor çünkü zamanlama siyaset takvimiyle çakışıyor. Çakışma kanıt değildir ancak algıyı büyütür. Banka önce kendi riskini keser sonra gerekçeyi açıklar. Gerekçe gecikirse spekülasyon doldurur. Dolan boşluk holding haberiyle birleşince çöküş başlığı atılır. Başlık mudi davranışını bozar. Bozulan davranış kuyruğu uzatır.
Kaynağı belirsiz bakiyeler damat kuşatması diline malzeme olur. Varlık barışı ile gelen paralar yıllar sonra yeniden soru işareti taşır. Soru işareti hukuken izlenebilir olmalıdır. İzlenemeyen para uyum birimini alarma geçirir. Alarm hesap hareketini dondurur. Dondurma günlerce sürebilir. Süren belirsizlik işletmenin ödemesini aksatır.
Giderayak çöküyorlar cümlesi Damat operasyonu iddiasının duygusal omurgasını kuruyor. Omurga veriye yaslanmazsa korku üretir. Korku mevduatı bankadan bankaya koşturur. Koşan para sistemi değil kişiyi yorar. Yorulan kişi imzasız listeye inanır. İnanılan liste sonra yalan çıkar. Yalan çıkan liste bir sonraki gerçek uyarıyı da zayıflatır.
Uzmanlar hesap askısının tek kapıdan gelmediğini damat süreci tartışmasında sıkça hatırlatıyor. Bankanın kendi dolandırıcılık filtresi savcılık kararı icra haczi vergi borcu ve ihtiyati tedbir aynı sonucu doğurur. Sonuç aynı olunca sebep de aynı sanılır. Sanı adaleti değil dedikoduyu büyütür. Büyüyen dedikodu kredi koşullarını sertleştirir. Sertleşen koşul sağlıklı şirketi de sıkar.
Siyasetin finansmanıyla iç içe geçmiş hesaplar Damat operasyonu başlığı altında toplanınca dosya şişer. Şişen dosya hem masum hem şüpheliyi aynı kuyruğa sokar. Aynı kuyruk hukuk devletini yorar. Yorulan sistem ya geç kalır ya sert keser. Sert kesen sistem piyasada likiditeyi kurutur. Kuruyan likidite sonra herkese fatura eder. Fatura sessizce faiz ve kur üzerinden gelir.
Holding borçlarının banka bilançosuna baskısı
Büyük grupların kredi yenilemesi tıkanınca damat hamlesi yorumu hemen devreye girer. Tıkanmanın bir kısmı faiz yükü ve nakit döngüsüdür. Bir kısmı teminat kalitesinin düşmesidir. Düşen teminat bankayı çekingen yapar. Çekingen banka yeni limiti keser. Kesilen limit fabrikayı değil önce tedarikçiyi vurur. Vurulan tedarikçi istihdamı kısar.
Dört büyük özel bankanın aynı anda geri çekilmesi damat kuşatması gibi okunur oysa bilanço matematiği de aynı yöne iter. Sorunlu alacak oranı yükselen banka önce büyük riski budar. Budanan risk kamu bankasına kayarsa yük millete geçer. Millete geçen yük sonra vergi ve enflasyon olur. Enflasyon mevduatın erimesidir. Erime yastık altını cazip kılar. Cazip yastık kayıt dışını şişirir.
Kamu bankasına yıkılan enkaz anlatısı sektörün kırılgan halini gösterir. Kırılganlık siyasi bir isimle etiketlenince çözüm de kişiselleşir. Kişiselleşen çözüm kurumsal reformu geciktirir. Geciken reform bir sonraki holdingi de aynı uçuruma taşır. Uçurum görünmeden önce erken uyarı kamuoyuna sade dille verilmelidir. Verilmeyen uyarı sonra panik olur. Panik sağlıklı bankayı da zedeler.
Mevduat sahibini bekleyen riskler
Kapı kilitlendi haberi Damat operasyonu ile birleşince mudi kendi parasının peşine düşer. Peşine düşmek meşrudur ancak koşarak taşımak yeni risk doğurur. Taşınan para karşı bankada da aynı uyum süzgecinden geçer. Süzgeç kaynağı sormadan kabul etmez. Kabul etmeyen şube günlerce bekletir. Bekleyen işletme maaş gününü kaçırır. Kaçan gün güveni yer.
TMSF güvencesinin tavanı Damat operasyonu korkusunda unutulur. Tavanın üstü resmi koruma dışındadır. Dışında kalan tutar bankanın sağlığına bağlıdır. Sağlık bozulursa büyük tasarruf sahibi sıraya girer. Sıra uzun sürer. Uzun süren sıra ev ve iş planını kilitler. Kilitlenen plan sonra daha pahalı crediye iter.
Yastık altına kaçış damat süreci anlatısının yan etkisidir. Yan etki hırsızlık yangın ve kayıt dışı riskini büyütür. Büyüyen kayıt dışı sonra yeni bir soruşturma gerekçesi olur. Gerekçe yine hesap sorusu doğurur. Doğan soru başa döner. Başa dönen döngü tasarrufu eritir. Eritilen tasarruf büyümeyi kısar.
Kur şoku bekleyenler Damat operasyonu başlığı altında dövize ve altına yığılır. Yığılma ani talep yaratır. Ani talep fiyatı zıplatır. Zıplayan fiyat geç gelen küçük tasarrufçuyu yakar. Yanan tasarrufçu sonra sistemi suçlar. Suçlanan sistem aslında panik davranışıdır. Davranış sakinleşirse fiyat da nefes alır.
Sektörel bakış bankacılığın aracılık payının daraldığını damat hamlesi gürültüsünün altında gösterir. Daralan pay krediye erişimi zorlaştırır. Zorlaşan erişim sanayide stok ve yatırım kararını erteler. Ertelenen yatırım istihdamı dondurur. Dönen çark yavaşlayınca vergi tabanı da incelir. İncelen taban bütçe açığını şişirir. Şişen açık sonra yeniden faizi konuşturur.
Alınması gereken soğukkanlı önlemler
İlk önlem kaynağı belgelenmiş hesap tutmaktır çünkü belgesiz bakiye her dönemde soru doğurur. Fatura sözleşme maaş bordrosu ve satış kaydı transfer açıklamasını taşır. Taşıyan açıklama 200 bin eşiğinde hayatı kolaylaştırır. Kolaylaşan hayat bloke süresini kısaltır. Kısalan süre işletmeyi ayakta tutar. Ayakta duran işletme panik satışı yapmaz.
İkinci önlem birikimi tek bankada ve tek enstrada yığmamaktır. Yığılmayan para hem güvence tavanını hem kurum riskini böler. Bölen tasarrufçu gece yarısı haberiyle tüm varlığını kaybetme korkusunu azaltır. Azalan korku rasyonel kararı büyütür. Büyüyen karar altın döviz mevduat ve iş sermayesini dengeler. Denge spekülatif koşuyu keser.
Üçüncü önlem resmi duyuru olmadan listeye inanmamaktır. İmzası belirsiz çöküş iddiası çoğu kez tıklama amaçlıdır. Amaçlı başlık mudiği kapıya yığar. Yığılan kapı asıl ihtiyacı olanı da kilitler. Kilitlenen şube sonra gerçekten işlem keser. Kesilen işlem kehaneti kendi eliyle doğrular. Doğrulanan kehanet bilgi değil kalabalıktır.
Soğukkanlılık hukuk yolunu açık tutmayı da gerektirir çünkü haksız blokenin itiraz kapısı vardır. Kapıyı kullanmayan kişi haftalarca bekler. Bekleyen kişi sonra daha pahalı aracıya gider. Giden para hem zamanı hem hakkı zayıflatır. Zayıflamayan hak yazılı başvurudadır. Yazılı başvuru evrakı çoğaltır. Çoğalan evrak dosyayı hızlandırır.
