Gazze demografik değişiklik tartışması Avrupa Birliği (AB) nezdinde resmi retle sonuçlandı. Avrupa Birliği Komisyonu (AB Komisyonu) sözcüsü Christian Wigand günlük brifingde İsrail Savunma Bakanı Yisrael Katz ile İsrail Ulusal Güvenlik Bakanı Itamar Ben Gvir açıklamalarına yanıt verdi. Wigand tüm tarafların gerilimi azaltması gerektiğini açıkça vurguladı. Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi (BMGK) 2735 sayılı kararına atıfla toprak ve nüfus dayatmalarını kabul etmediklerini söyledi. Gazze Şeridi Batı Şeria ile birlikte gelecekteki Filistin devletinin parçası sayıldı.
Bu nüfus yapısı müdahalesi söylemi Brükselde net bir çizgi çekilmesine yol açtı. Zorla yerinden etmenin söz konusu olmaması gerektiği belirtildi. Gazze gelecekteki Filistin devletinin ayrılmaz parçası olarak tanımlandı. 1 milyon 860 bin kişinin 7 yıl içinde çıkarılmasını öngören plan diplomatik tepki doğurdu. İlk bölümün ardından hukuki zemin diplomatik dil insani tablo bölgesel denge ve alınacak tedbirler ele alınacaktır.
Resmi ret hangi hukuki zemine oturuyor
Brükselde verilen yanıt yalnızca siyasi bir cümle değildir aynı zamanda uluslararası hukukun temel ilkelerini işgal hukukunun sınırlarını sivil koruma rejimini ve zorunlu göç yasağını hatırlatır. İşgal altında sivil nüfusu kalıcı biçimde yerinden etmek Cenevre çerçevesinde çok ağır bir ihlal sayılır. Bu nedenle Gazze demografik değişiklik vaadi resmi belgelerde meşru bir politika olarak duramaz. BMGK kararları ateşkes insani erişim ve yardım geçişiyle birlikte fiili toprak bütünlüğünü de korumayı amaçlar. Sözcü Wigand gerilimi körükleyen sert söylemlere karşı açık bir soğutma ve itidal çağrısı yaptı. Birçok hukukçu bu çağrının bağlayıcı yaptırımdan çok önemli bir siyasi kayıt niteliği taşıdığını belirtir. Yine de resmi kayıt tutulmazsa sonraki benzer ihlaller kısa sürede normalleşir.
Kararın pratik etkisi hemen sınır kapılarında değil önce diplomatik dilde ve resmi notlarda görülür. Üye devletler ortak metni kendi dışişleri ve parlamentolar notlarına hızla işler. Söz konusu yerinden etme planı bu resmi notlarda açıkça ve kayda geçecek biçimde reddedilmiş olur. Böylece ikili ve çok taraflı görüşmelerde İsrail tarafına aynı net cümle tekrar tekrar iletilir. Ortak diplomatik tutum dağılırsa her başkent ayrı ve daha zayıf bir pazarlığa kayar. Bu da Filistinli sivilin zaten ince olan hukukî kalkanını daha da tehlikeli biçimde incelten bir süreç başlatır. Dolayısıyla sözün tek ağızdan çıkması asla küçümsenmemelidir çünkü dağınık dil muhataba kaçış kapısı bırakır.
İki devletli çözüm AB belgelerinde uzun yıllardır duran resmi çerçevedir. Gazze demografik değişiklik ile bu uzun soluklu çerçeve fiilen çöker çünkü yaşayabilir ve tanınır bir devlet kalıcı halk ile tanınmış sınır ister. Halkı başka coğrafyaya taşımak devlet fikrini içi boş bir haritaya çevirir ve vatandaşlık bağını koparır. Batı Şeria ile Gazze Şeridi arasındaki bağ koparsa bütün sivil yönetim hızla parçalanır. Parçalı yönetim seçim vergi yargı nüfus kaydı ve güvenlik gibi temel işlevleri de böler. Bu yüzden sözcü Gazze Şeridini Batı Şeria ile tek ve bütün yapı olarak andı. Bütünlük vurgusu hukuki olduğu kadar idari mali ve seçim takvimine dair bir uyarıdır.
Saha gerçekliği ise hukuk metninden çok daha hızlı değişir. Tekrarlanan ağır bombardıman yerinden edilmiş aileleri tekrar tekrar çadıra okul bahçesine cami avlusuna ve hastane avlusuna iter. Çadırda geçen her yıl resmi nüfus ve hane istatistiğini de ciddi bozar. Bu fiili durumu toprak kaydırma girişimi kalıcı ve geri dönülmez bir haritaya çevirmek ister. Kalıcı sayılan harita bir kez çizilirse geri dönüş çoğu kez uzun nesiller alır. Alanında uzun yıl çalışan uzmanlar bu yüzden erken ve yazılı diplomatik kaydın son derece değerli olduğunu söyler. Resmi kayıt yoksa yarın olan biten dün de vardı denir ve siyasi sorumluluk kolayca silinir.
Ret cümlesinin en zayıf yanı yaptırım listesinin hemen peşinden gelmemesidir. Sert cümle durur somut ve ölçülebilir adım ise gecikir. Yine de Gazze demografik değişiklik karşıtı tutumun yazılı hale gelmesi sonraki somut yaptırım tartışmasını ciddi biçimde kolaylaştırır. Üye ülkeler kendi iç siyasetlerinde bu ortak metni dayanak gösterir ve muhalefete cevap verir. Parlamentosu daha sert olan ülkeler bu metne dayanarak daha hızlı ve görünür hareket eder. Karar almakta yavaş kalan başkentler ise aynı metni zaman kazanmak ve iç eleştiriyi savuşturmak için kullanır. Bu iç fark ortak politikanın bilinen zaafıdır ve zaaf giderilmezse resmi ret cümlesi yalnızca kâğıtta kalır.
Ortak açıklamanın bir diğer işlevi Avrupa iç kamuoyunu sakinleştirmektir çünkü yükselen sokak tepkisi seçilmiş başkentleri sıkıştırır. Sıkışan bir başkent zorunlu göç tasarısı karşısında ya somut yaptırım konuşur ya da yalnızca dilde sertleşir. Yalnız dilde kalan sertleşme sahayı hemen değiştirmez ama tüm müzakere psikolojisini değiştirir. Psikoloji değişince taraflar masaya çok daha farklı bir dosyayla gelir. Farklı dosya bazen ateşkesi kolaylaştırır bazen tamamen kilitler. Bu belirsizlik yönetilmezse ret cümlesi günlük polemiğe iner. Günlük polemiğe inen söz hukuki ve ahlaki ağırlığını hızla yitirir.
Söylemden plana giden tehlikeli eşik
Siyasi söz ile resmi plan arasında ince bir eşik vardır ve bu eşik bir kez aşılınca geri dönüş siyasi olarak çok zorlaşır. Kamuoyuna 7 yıllık ayrıntılı takvimle sunulan iskân dayatması artık masum ve soyut bir fikir olmaktan çıkar. Uygulama takvimi ciddi bütçe lojistik depo yakıt ve taşıma filosu ister. Lojistik konuşulmaya başlandığında insani dil yerini nakliye diline bırakır. Nakliye dili insanı taşınacak bir yük gibi görür ve insani onurunu sessizce siler. AB sözcüsü bu tehlikeli eşiğin geçilmemesi için bütün taraflara gerilimi düşürme çağrısı yaptı. Çağrı geç kalırsa plan kâğıtta kalmaz sahada açık deneme zeminine iner ve deneme bir kez başlarsa durdurmak uzun yıllar alır.
Tarihsel olarak iskân dayatması kalıcı ve derin düşmanlık üretir çünkü evini kaybeden kuşak bu kaybı asla unutmaz. Unutulmayan toprak kaybı bütün günlük siyaseti de radikalleştirir. Radikalleşme hem ateşkesi hem yerel seçimi hem de sokaktaki günlük ticareti zorlaştırır. Bu yüzden demografik mühendislik kısa vadede sahte güvenlik vaadi uzun vadede çok daha derin bir güvenlik açığı doğurur. Başta Mısır ve Ürdün olmak üzere komşu ülkeler yeni kalıcı kamp yükünü kesinlikle kabul etmez. Yükü kabul etmeyen sınır kapısı fiilen daha da kapanır. Kapanan sınır insani yardımı da keser böylece siyasi plan mevcut insani felaketi daha da derinleştirir.
Planın resmi sayıları kâğıtta soğuk durur oysa Gazze demografik değişiklik iddiasındaki her soğuk rakam canlı bir ailedir. Açıklanan plana göre 1 milyon 860 bin kişi okulunu mezarını tarlasını ve yakın komşusunu ardında bırakır. Yedi yıllık resmi takvim binlerce çocuğun bütün ilkokul çağını tamamen başka bir toprakta geçirmesi demektir. Başka toprakta büyüyen çocuk dönüş hakkını belgede görür kendi sokağında ise göremez. Dönüş hakkı yalnızca kâğıtta kaldıkça uluslararası koruyucu hukuk da kâğıtta kalır. Bu yüzden erken ret cümlesi ilerideki iade davalarının da zeminidir ve zemin bugünden atılmazsa yarın çok geç kalınır. Geç kalan resmi kayıt sonraki kuşağa yalnızca enkaz davalar ve kopuk toplumsal bellek bırakır.
Lojistik ayrıntısı konuşulduğu anda harita mühendisleri ve uluslararası büyük taşıma şirketleri de devreye girer. Büyük şirket ihalesi Gazze demografik değişiklik planını kolay vazgeçilmez kalıcı bir ekonomik çıkar haline getirir. Çıkar doğunca siyasi geri adım hızla pahalılaşır. Pahalılaşan geri adım siyasetçiyi açıklanan planın esiri yapar. Esir kalan siyasetçi uluslararası hukuku ikinci plana atar. Bu yüzden planın daha kâğıt aşamasında reddedilmesi sonradan spekülatif ihaleyi de durdurur. Durdurulan ihale ise insan ticaretine benzer tehlikeli ve ahlaksız bir piyasayı boğar.
Uluslararası hukukçular zorla göçü savaş suçu ve insanlığa karşı suç tartışmasının içine yerleştirir ve bu yerleştirme tesadüf değildir. Niyet belgesi kamuoyu önünde okunmuşsa coğrafi yeniden düzenleme kastı da konuşulur. Kast konuşulunca bireysel cezai sorumluluk kapısı aralanır. Aralanan kapı bakan düzeyindeki açıklanan sözleri hukuken riskli hale getirir. Risk artınca bazı aktörler kamu dilini geçici yumuşatır. Yumuşayan dil sahada nefes payı açabilir. Açılan kısa nefes payı bekleyen yardım tırının geçmesi için bile yeterlidir.
Toplumsal bellek bu tür resmi planları kısa süreli kriz değil kalıcı ve uzun bir sürgün olarak kodlar. Gazze demografik değişiklik ile kodlanan bellek ders kitaplarına da ağıtlara ve türkülere de girer. Giren anlatı sonraki her yeni barış metnini zorlaştırır. Zorlaşan barış yeni kuşağı daha büyük öfkeyle büyütür. Öfkeyle büyüyen kuşak masayı değil diplomasi yerine sokağı seçer. Bu yüzden bugünkü ret yarının müzakere zeminini de korur. Bugünden korunan zemin ucuz bir jest değil uzun vadeli pahalıya mal olmayan stratejik yatırımdır.
İnsani tablo yardım koridoru ve günlük yaşam
Siyasi cümle çadırın içine hemen ekmek koymaz ama yardım koridorunun açık kalması için diplomatik baskı üretir. Gazze demografik değişiklik tehdidi saha yardım kuruluşlarını da etkiler çünkü yerinden edilmiş nüfus izleme işini çok zorlaştırır. Kayıt kaybolursa düzenli yardım da kaybolur ve kitlesel tahliye taslağı aileleri tekrar kuyruğa sürükler. Defalarca yerinden edilmiş yorgun ve belgesini kaybetmiş aileler her yeni taşınmada yeniden çok uzun ve tekrarlayan ve yorucu ve derinden umut kırıcı yeni resmi kayıt kuyruğuna her seferinde girer. Kuyrukta kaybolan uzun zaman tedavi ameliyat ve aşı takvimini bozar. Çocuk felci ishal cilt enfeksiyonu hepatit solunum yolu ateş ağır kronik ishal sonrası halsizlik ve su kaynaklı hastalık bu boşlukta hızla büyür. Sağlık sistemi çökerken demografik mühendislik konuşmak vicdanı da yaralar çünkü hasta çocuğun yanında harita pazarlığı yapılmaz.
Gıda deposu her gün sınır kapısına bağlıdır ve o kapı siyasi nitelemenin kolay aracı haline gelebilir. Yardımı ağır siyasi şarta bağlamak sivili toplu halde cezalandırır ve pazarlık malzemesi yapar. AB resmi söylemi Gazze demografik değişiklik dayatmasını reddederken yardım tırının sürekliliğini de ima eder. İma tek başına yeterli olmaz her gün yenilenen somut tır tır geçiş izni gerekir. Sınırda geçiş izni bir gün gecikince un süt yağ şeker çay tuz sabun gaz yağı kibrit mum ilaç su ve yakıt fiyatı gerçekten de bir anda hızla çıkar. Temel gıda fiyatı çıkınca yoksul aile zorunlu olarak evdeki günlük öğün sayısını düşürür. Öğün düşünce okul başarısı da düşünce çocuğun kişisel gelecek planı incelir ve incelmiş plan bütün bir genç kuşağı ağır borçlu bırakır.
Barınma meselesi kışı ayrı yazı ayrı ezer çünkü yazın çadır bunaltıcı sıcak kışın ise ıslak olur. Geçici barınmayı kalıcı sürgün gibi okuyan coğrafi yeniden düzenleme dönüş umudunu kökten ve erken keser. Oysa gerçekten geçici sayılan barınma ancak dönüş umuduyla dayanılır. Son dönüş umudu da kesilince toplumsal çözülme çok daha hızlanır. Derin toplumsal çözülme aileyi de mahalleyi de sokak düzenini de dağıtır. Dağılan mahallede eski komşuluk hukuku tamamen biter. Komşuluk bitince güvenlik de yerelde çözülemez bu da dış gücün müdahale gerekçesini şişirir.
Uzun su ve elektrik kesintisi nüfusu yerinden hareket ettirmenin sessiz aracı olabilir. Sivil insan günlerce susuz ve elektriksiz kalınca ister istemez başka yol arar. Gazze demografik değişiklik savunucuları bu çaresiz yol arayışını sözde gönüllü göç diye pazarlar. Oysa seçeneksizlik gönüllülük değildir. Uluslararası hukukçular gönüllülük ile zorlama arasındaki ince ayrımı özellikle vurgular. Bazı siyasetçiler ise bu kelime oyununu özellikle sever. Kelime oyunu diplomatik metinde kabul görmemelidir zira hukuk gönüllülük iddiasını şartların zorladığı yerde tanımaz.
Eğitim çağındaki her çocuk her yeni taşınmada neredeyse bir tam yıl kaybeder. Kayıp her yıl neslin okuryazarlığını ciddi biçimde düşürür ve kitlesel tahliye taslağı bu kayıpla devlet kurma kapasitesini de zayıflatır. Bu yüzden demografik müdahale aynı zamanda gelecekte kurulacak kamu kurumlarını da hedef alır. Öğretmenin düzensiz maaşı ile dersliğin ıslak çadırı en görünür ve acil meseledir. Görünmeyen mesele ise bir kuşağın bellek kaybıdır ve bellek kaybı ileride ortak anlatıyı da çökertir. Anlatısı çöken yorgun toplum ortak ve kalıcı barış metnini de taşıyamaz. Okulsuz ve kitapsız geçen yıl bu yüzden yalnızca dar bir eğitim kaybı değildir.
Bölgesel denge komşu başkentler ve iki devlet fikri
Kahire Amman ve diğer komşu başkentler yeni kamp yükünü kabul etmeyeceğini yüksek sesle ve uzun yıllardır söyler. Söz konusu coğrafi yeniden düzenleme bu iki başkenti kaçınılmaz biçimde doğrudan muhatap yapar. Sınır ötesi ani nüfus hareketi komşu ülkelerin kırılgan iç siyasetini de sarsar. İç siyaset sarsılınca ateşkes müzakeresi hızla ikinci plana düşer. İkinci plana düşen müzakere sahada ağır silahı yeniden konuşturur. Silah konuşunca bekleyen yardım tırı da durur. Duran tır çadırdaki çocuğu vurur çünkü açlık diplomasi masasından çok daha hızlı işler.
İki devletli çözüm resmi kâğıtta ve ortak bildirilerde durduğu sürece tanınmış harita da durur. Harita yerinde durmazsa kalıcı siyasi çözüm de durmaz. AB sözcüsünün Gazze ile Batı Şeria bütünlüğü vurgusu bu yüzden bilinçli ve tekrar tekrar vurgulandı. Bütünlük yoksa başkent tartışması da seçim takvimi de kamu maliyesi de vergi de boşa düşer. Boşa düşen resmi takvim radikal aktörlere tehlikeli biçimde geniş alan açar. Alan açıldıkça ılımlı siyaset nefes alamaz ve yerel seçim umudu da söner. Sönen toplumsal umut silahlı ve sert aktörlerin sokak dilini güçlendirir.
Denizden kara sınırına kadar uzanan küçük bir şeridin nüfusunu boşaltmak bütün bölgesel güç dengesini de değiştirir. Boşalan kıyı şeridi yeni askeri üs tartışmasını hemen ve yüksek sesle başlatır. Yeni askeri üs tartışması Doğu Akdeniz doğalgaz ve enerji hatlarını da gerer. Enerji hatlarındaki gerilim Avrupa iç pazarını dolaylı fakat ölçülebilir ve maliyetli biçimde vurur. Bu yüzden dosya artık yalnızca dar bir Filistin dosyası değildir. Avrupa kendi enerji güvenliği ve göç hesabını da yapar zira şeritteki sarsıntı Akdeniz ticaretini de vurur. Doğu Akdeniz ticareti durunca navlun ve sigorta primleri yükselir ve ticari gemi güzergâhı zorunlu değişir.
Komşu ülkeler kapsamlı yeniden imar planını yerinde tutarak zorunlu göçü baştan önlemek ister. Yerinde ve hızlı tutulan imar çadırı kış çadırı çökmeden kalıcı eve çevirir. Ev kalanı bağlar. Toprağına bağlanan nüfus soğuk demografik mühendisliği fiilen bozar. Bu yüzden imar parası kadar sahadaki imar izni de çok sert bir siyaset konusudur. İzin verilmezse para da işe yaramaz ve imar vaadi boş söz olarak kalır. Boş kalan imar sözü ise çadırda yaşayan aileye ağır ve kalıcı ikinci bir kırgınlık bırakır.
Alınacak tedbirler şeffaf izleme ve uzun vadeli sorumluluk
Kitlesel tahliye taslağına karşı en somut tedbir sınır kapısı ile yardım koridorunun sürekli bağımsız ve raporlu izlenmesidir. Bağımsız ve düzenli izleme raporu gecikirse ihlal görünmez olur ve resmi inkâr kısa sürede hızla büyür. Sahada görünmeyen ihlal sonraki diplomatik inkârı kolaylaştırır. Bu yüzden bağımsız saha gözlemcisi sayısı ivedilikle ve kalıcı artırılmalıdır. Saha gözlemcisi artınca fotoğraf uydu görüntüsü noter onaylı yazılı tanık ifadesi ve doğrulanabilir resmi kayıt çoğalır. Kayıt çoğalınca bağlayıcı hukuk dili güçlenir. Güçlenen dil somut yaptırımı da kolaylaştırır çünkü elde kanıt yoksa karar da yok sayılır.
Üye devletler silah ihracatı ile gümrük ayrıcalığını gözden geçirmeden en sert resmi ret cümlesi bile yarım kalır. Resmi ret cümlesi ile süren açık silah ticareti çelişirse muhatap açıklanan sözü ciddiye almaz. Ciddiye alınmayan o söz her tekrarlandıkça aşınır. Aşınan diplomatik söz bir sonraki büyük krizde neredeyse hiç işe yaramaz. Bu yüzden söz ile eylem tutarlılığı ciddi diplomasinin belkemiğidir. Belkemiği kırılırsa ortak politika yürüyemez ve her büyük başkent ayrı pazarlığa düşer. Ayrı düşen başkentler beklenen ortak yaptırımı da uzun ve kayıp sayılan aylar boyunca erteletir.
Yerel yönetim kapasitesi korunmazsa bütün imar işi dışarıdan gelen büyük müteahhide kalır. Dışarıdan gelen büyük müteahhit yerelin rızasını ve önceliğini çoğu kez hiç sormaz ve sormadan sınır çizer. Halkın rızası alınmadan yapılan imar yeni sert ve kalıcı tepki doğurur. Yerel tepki doğunca güvenlik gerekçesi yeniden ve daha sert ve hazır üretilir. Üretilen güvenlik gerekçesi sivillerin kitlesel ve kalıcı yerinden edilmesini tekrar meşrulaştırmaya çalışır. Tehlikeli döngü böyle kapanır. Döngüyü kırmak için yerel karar yetkisi baştan net yazılmalıdır aksi halde imar yerelin üstünde yeni ve kalıcı siyasi vesayet üretir.
