Gripen E, Brezilya’da üretilen ilk savaş uçağı olarak São Paulo eyaletindeki Gavião Peixoto kentinden havalandı ve ilk uçuşunu başarıyla tamamladı. Uçak, İsveçli Saab ile Brezilyalı Embraer ortaklığında kurulan hatta üretildi ve Saab bünyesindeki bir test pilotu tarafından kullanıldı. Uçuşta kontrol sistemleri, havadaki davranış ve temel teknik özellikler değerlendirildi. Brezilya’da üretilmesi planlanan 15 uçaktan ilki olan bu gövde, kontrollerin ardından Brezilya Hava Kuvvetleri’ne (FAB) teslim edilerek Goiás eyaletindeki Anápolis Hava Üssü’ndeki filoya katılacak. Program, 2014’te İsveç ile imzalanan 36 uçaklık tedarik anlaşmasına dayanıyor ve Brezilya, İsveç dışında bu savaş uçağının üretildiği tek ülke konumuna geldi. Yazıda ilk uçuşun kapsamı, teknik profil, teknoloji transferinin sanayi karşılığı ve filoya katılmadan önceki kabul adımları ele alınmaktadır.
İlk uçuşun kapsamı ve üretim hattının sınırı
Bu özetten sonra ilk uçuşun nerede ve hangi sınırlar içinde yapıldığına inmek gerekir. Embraer’in Gavião Peixoto tesisinden kalkan gövde, yerli montajlı savaş jetinin artık yalnızca hangar kaydı olmadığını gösterdi ve gösterirken de tesisin uçuşa elverişli bir test kapısı olduğunu da kanıtladı. Test pilotunun Saab kadrosundan seçilmesi, yeni hattın ilk uçuşunda üretici ile işleticinin aynı kokpit disiplininde buluştuğunu anlatır, çünkü ilk sortide ölçü dili henüz yerli ekiple yabancı ekip arasında ayrışmamalıdır. Uçuşun amacı gösteri değil, kontrol sisteminin, havadaki davranışın ve temel teknik özelliklerin ölçülmesiydi. Bu ölçüm, uçağın filoya katılmaya hazır olduğu hükmünü tek başına kurmaz. Başarılı tamamlanma, bir sonraki kabul adımının önünü açan bir eşiktir ve eşik geçilmeden teslim tarihi ilan edilmez, ilan edilirse tören ile test birbirine karışır. Tesis kapısından piste inen bu eşik, sonraki gövdelerin de aynı pistten aynı kartla çıkacağını baştan ilan eder ve ilan, tören cümlesinden daha bağlayıcıdır. Bağlayıcı ilan, test pilotunun ölçü dilini yer ekibine de bırakacağı günü tarif eder ve aynı kartın tesis dışına da taşınması, kabul heyetinin piste gelmeden önce ölçü dilini görmesini sağlar ve böylece ilk sorti, teslim tarihinin değil kabul sırasının açık başlangıcı olarak kalır ve teslim ilanı bu sıranın kesinlikle önüne geçemez.
Hattın Brezilya’da kurulması, 2014 anlaşmasının en görünür sonucudur ve görünürlük, imzanın on iki yıl sonra bir piste inmesiyle anlam kazanır. Anlaşma toplam 36 uçağı kapsar, bir bölümü İsveç’te üretilirken 15 Gripen E gövdesi Brezilya hattına bırakılmıştır. Bu ayrım, Gripen E programını salt alım olmaktan çıkarıp montaj, entegrasyon ve test bilgisinin de devredildiği bir düzene bağlar. İlk gövdenin havalanması, planlanan 15 uçağın tamamlandığı anlamına gelmez. Kalan gövdeler aynı hat üzerinde, aynı kabul ölçütleriyle ilerleyecektir. Bu yüzden ilk uçuş, serinin kapısıdır, serinin kapanışı değildir ve kapıdan geçen her gövde aynı eşiği ayrıca vermek zorundadır. Ayrıca verilen eşik, ilk uçuşun coşkusunu seri üretim vaadine çevirmeden önce her gövdenin kendi sapmasını yazmasını ister. Yazılan sapma, ikinci gövdenin ilk gövdenin gölgesinde kabul edilmesini önler ve her gövdenin kendi sapmasını yazması, serinin ilk uçuş coşkusuyla toptan kabul edilmesini engeller ve bu engel, on iki yıllık anlaşmanın tek bir pist görüntüsüyle erken kapanmasını da önler ve her gövde kendi test kartını ayrıca kapatır.
Yetkililer bu havalanmayı, uzun yıllardır süren teknoloji transferi ve sanayi iş birliğinin sonuçlarından biri sayıyor. Brezilya hattından çıkan avcı uçağı, mühendis ve teknisyenlerin üretim sürecinde görev almasıyla bu değerlendirmeyi somutlaştırdı. Teknoloji transferi burada yalnızca çizim devri değildir, montaj sırasının, kablo demetinin ve test kartının ülke içinde tekrar edilebilir olmasıdır. Montaj, sistem entegrasyonu ve test aşamalarında yerel uzman yetiştirmek programın açık amacıdır. Amaç tutmazsa ilk uçuş bir tören olarak kalır. Amaç tutarsa aynı hat, sonraki gövdelerde dışarıdan gelen ekibe daha az bağımlı hale gelir ve bağımlılığın azalması teslimatın da ülke içinde kapanmasını kolaylaştırır. Kolaylaşan kapanış, yerel ekibin test kartını yabancı ekibe sormadan imzalayabildiği gün başlar ve o gün ilk uçuştan daha sessizdir. Sessiz gün, teknoloji transferinin törenle değil imza kartıyla ölçüldüğünü gösterir ve imza kartının sessiz günü, yerel uzmanın test maddesini tek başına kapatabildiği anı da tarif eder ve tarif edilen an, sonraki gövdelerde yabancı ekibin sürekli imza zorunluluğunu da azaltır ve yerel kapanış tam o gün başlar.
Teslimatın adresi de baştan yazılmıştır. Kontroller tamamlanınca uçak FAB envanterine girecek ve Anápolis Hava Üssü’ndeki Gripen filosuna katılacaktır. Bu katılım, Gripen E gövdesinin ülke içinde üretilmiş olmasının operasyonel karşılığıdır, çünkü üretim tesisinden çıkan uçak ancak üs standardına girince kuvvetin uçağı olur. Üs, yeni gövdeyi tek başına değil mevcut filo düzeninin içine alacaktır. Bu yüzden ilk uçuş ile ilk harekat görevi aynı gün değildir. Arada kabul, eğitim ve filo içi standart eşitlemesi vardır ve eşitleme bitmeden sorti sayısı harekat hazırlığı sayılmaz. Sayılmayan sorti, üssün elindeki uçak adedini hazır kuvvet gibi göstermesini de engeller ve engel, planlamayı şişirmeye karşı korur. Korunan planlama, Anápolis filosunun yeni gövdeyi hazır kuvvet diye saymamasını sağlar ve kesilen yazım, üs planının uçak adedini hazır kuvvet sanmasını da durdurur ve planlama bu yüzden şişmez.
Teknik profil ve test sortisinin ölçtüğü alan
Teknik profile geçildiğinde uçağın tek motorlu oluşu ilk ayırıcı nottur. Gavião Peixoto’dan kalkan jet, ses hızının yaklaşık iki katına çıkabilen bir sınıfta durur ve bu sınıf, alçak irtifa gösterisiyle karıştırılmamalıdır. Yüksek irtifada azami hız saatte yaklaşık 2100 kilometre olarak verilir ve görev irtifası 16 bin metrenin üzerine çıkar. Yaklaşık 15,2 metre uzunluğundaki gövde, gelişmiş aktif elektronik taramalı radar ve elektronik harp sistemleriyle donatılmıştır. 10 silah istasyonu, havadan havaya füzeler ile hassas güdümlü mühimmat taşıyacak biçimde tanımlanır. Bu rakamlar broşür değil, kabul testinin ölçeceğini gösteren sınırlardır ve sınırlar ilk sortide değil sonraki yük ve irtifa sortilerinde doğrulanır. Doğrulanan sınır, okurun 2100 kilometre ve 16 bin metre cümlesini ilk sortinin tutanağı sanmasını da keser. Kesilen sanı, 15,2 metrelik gövde uzunluğunu da hızdan ayrı bir ölçü olarak tutar ve önlenen geçiş, elektronik harp donanımının da ayrı ve kapanması gereken bir kabul maddesi olduğunu hatırlatır ve bu madde ilk sortide henüz kapanmış sayılmaz.
İlk uçuşta bu sınırların tamamı zorlanmaz. Kontrol sistemleri, havadaki davranış ve temel teknik özellikler ölçülürken Gripen E gövdesi, azami hız iddiasını o sortide kanıtlamak zorunda değildir. Test pilotu, yeni hattın ürettiği uçağın komutlara verdiği karşılığı okur ve okunan karşılık, hattın işçilik sapmasını da ortaya çıkarır. Karşılık beklentiye uyarsa sonraki sortiler irtifa, hız ve yük bandını genişletir. Uymayan bir sapma, teslimatı durdurmaz ama kabul takvimini uzatır. Bu uzama, programın zayıf olduğu değil ölçülerek ilerlediği anlamına gelir ve ölçülerek ilerleyen program, erken teslim basıncına karşı daha dayanıklıdır. Dayanıklı program, kamuoyunun aynı hafta teslim beklentisini test kartının arkasına yazar ve arkaya yazılan beklenti takvimi bozmaz. Bozulmayan takvim, kontrol sapmasının küçümsenmeden yazılmasını da ister ve küçümsenmeden yazılan sapma, sonraki sortinin irtifa bandını güvenle genişletmenin şartıdır ve şart yerine gelmeden genişleyen bant, test pilotunun ölçü disiplinini ciddi biçimde bozar ve bozulan disiplin sonraki sortiyi de ayrıca zedeler.
Radar ve elektronik harp donanımı, uçuşun ilk saatinde tam görev profiliyle açılmak zorunda değildir. Brezilya üretimli avcı uçağının asıl vaadi, bu sistemlerin gövdeyle birlikte ülkede entegre edilmesidir. Entegrasyon, antenin takılmasıyla bitmez, yazılımın, görev bilgisayarının ve silah istasyonlarının aynı veri dilini konuşması gerekir. 10 istasyonun tanımlı olması, 10 mühimmatın ilk uçuşta taşındığı anlamına gelmez. Taşıma yeteneği, ayrı bir yük ve ayrılma testinin konusudur. Bu test kapanmadan istasyon sayısı operasyonel güç ilanı haline gelmez. Olmayan ilan, radarın ilk uçuşta açılmamasını eksiklik değil doğru sıra olarak okumayı sağlar. Doğru sıra, elektronik harp profilinin ayrı bir sortide açılacağını da söyler ve çevrilen ilan, radarın ilk saatte tam açılmamasını eksiklik olarak saymaz ve doğru sıra ayrıca ve açıkça korunur.
Hız ve irtifa rakamları, uçağın hangi hava sahasında iş göreceğini de anlatır. São Paulo hattından çıkan jet, 16 bin metrenin üzerinde görev tanımıyla yüksek irtifa bandına yazılmıştır. Saatte yaklaşık 2100 kilometrelik azami hız, yüksek irtifa koşuluna bağlanır ve alçak irtifada aynı değer beklenmez. Bu ayrım, okurun tek bir hız cümlesinden bütün uçuş zarfını çıkarmasını engeller. Zarf, test sortileri biriktikçe dolar. İlk sorti yalnızca zarfın açıldığını gösterir ve açılan zarf, filo planlamasının değil uçuş bilim kartının ilk satırıdır. İlk satır, hızın yüksek irtifa koşuluna bağlı olduğunu da hatırlatır ve hatırlatma alçak irtifa tahminini keser. Kesilen tahmin, görev irtifasının 16 bin metrenin üzeri olarak verilmesini tek sortiye bağamaz ve istenen kapanış, alçak irtifa hızının aynı 2100 kilometre değeri sanılmasını da keser ve alçak irtifa tahmini böylece düşer.
Silah istasyonlarının çeşitliliği, uçağı tek görevli bir platform olmaktan çıkarır. Havadan havaya füze ile hassas güdümlü mühimmat aynı gövdede tanımlanırsa filo, görev tipine göre yük seçer. Seçim, ilk uçuşun değil harekat sertifikasyonunun işidir ve sertifikasyon, her yük kombinasyonunu ayrıca görür. Sertifikasyon tamamlanmadan istasyon sayısı operasyonel kapasite ilan edilmez. İlan erken yapılırsa kabul testi ile kamuoyu beklentisi çatışır. Çatışmayı kesen şey, test raporunun yük bandını ayrıca yazmasıdır ve ayrıca yazılan bant, pilotun hangi mühimmatla hangi irtifada kalabileceğini de söyler. Söyleyen bant, mühimmatın taşındığı iddiasını ilk uçuş fotoğrafından çıkarmayı da engeller. Çıkarılmayan iddia, 10 istasyonun tanımlı olmasını taşınmış mühimmat sanmaz ve taşınmış sanılmayan mühimmat, hassas güdümlü yükün ayrılma testini kendi maddesine bağlar ve bağlanan madde, 10 istasyonun ilk fotoğrafta dolu görünmesini hiç gerektirmez ve yük testi kendi maddesinde kalır.
Teknoloji transferinin sanayi karşılığı
Teknoloji transferinin sanayi karşılığı, bu dosyanın asıl ağırlığıdır. Gripen E hattının Brezilya’da kurulması, İsveç dışında üretimin yapıldığı tek ülke tablosunu da yazdı. Bu tablo, montaj vidasının yer değiştirmesinden ibaret değildir, çünkü vida yer değiştirince bilgi de yer değiştirmezse ülke yalnızca gövde bekler. Sistem entegrasyonu ve test aşamasında yerel uzman yetiştirmek, sonraki arıza ve modernizasyon kararında söz hakkını büyütür. Söz hakkı büyümezse ülke, uçağı kullanır fakat uçağın yazılım takvimine dışarıdan bakar. İlk uçuş, bu söz hakkının hangar vaadi olmaktan çıktığı andır ve o an, kalan gövdeler için de aynı eşiğin kurulduğunu gösterir. Gösterilen eşik, İsveç dışındaki tek üretim ülkesi cümlesinin montaj videosuyla değil test kapanışıyla kurulduğunu da kaydeder. Kaydedilen kapanış, yerel uzmanın entegrasyon kartını tekrar edebildiğini de arar ve tekrar edilebilen entegrasyon kartı, arıza anında söz hakkının hangarda kalmadığını gösterir ve gösterilen söz hakkı, yazılım takvimine yalnızca dışarıdan bakma halini de zayıflatır ve söz hakkı büyür.
Yerel mühendis ve teknisyenlerin üretimde görev alması, ikinci somut bilgidir. Gripen E gövdesinde çalışan ekip, yalnızca yabancı prosedürü uygulayan bir hat değildir. Uygulanan prosedür, tekrar edildikçe ülke içinde bir alışkanlık ve ölçü disiplini bırakır ve bırakılan disiplin, yabancı ekip çekilince de aynı kartın kapanmasını sağlar. Disiplin, sonraki 14 gövde için aynı kabul eşiğini korur. Eşik korunmazsa ilk uçak özel, kalan uçaklar gevşek bir seri olur. Seri olmanın şartı, ilk uçuşun coşkusunu ölçüden ayırmaktır ve ayırmayan program, ikinci gövdede aynı hatayı daha pahalıya tekrarlar. Pahalıya tekrarlanan hata, ilk gövdenin özel görülmesinden çıkar ve seri disiplini tam bu noktada başlar. Başlayan disiplin, 14 gövdede aynı eşiğin gevşetilmeden korunacağını da yazar ve gevşetilmeden korunan eşik, ikinci gövdenin ilk gövdeden daha az ölçülerek geçmesini kabul etmez ve kabul edilmeyen gevşeklik, ilk uçağın özel görülüp serinin ölçüsüz ihmal edilmesini durdurur ve eşik korunur.
Sanayi iş birliğinin üçüncü etkisi, tedarik takviminin siyasal ilandan ayrılmasıdır. Brezilya hattından çıkan avcı uçağı havalandı diye 15 uçağın aynı ay teslim edileceği sonucu çıkmaz. Her gövde kendi kontrol, uçuş ve kabul sırasını yürür. Sıra, Embraer tesisi ile FAB kabul heyetinin aynı cetveli kullanmasına bağlıdır. Cetvel dağılırsa teknoloji transferi vitrine, teslimat ise belirsiz bir tarihe kalır. Belirsizliği kesen şey, gövde gövde yazılan test kapanışıdır ve kapanış yazılmadan filo mevcudu kağıt üzerinde şişer. Şişen mevcudu kesen kapanış, 15 gövdelik payın kağıtta değil pistte biriktiğini gösterir. Pistte biriken pay, aynı ay teslim beklentisini gövde gövde sıraya bağlar ve sıraya bağlanan teslim, 15 gövdelik payın aynı ay bitmiş gibi okunmasını da engeller ve engellenen okuma, kağıt üzerindeki mevcudun pistteki uçaktan daha büyük yazılmasını keser ve mevcudo abartılmaz.
Filoya katılmadan önceki kabul ve üs hazırlığı
Filoya katılmadan önceki kabul adımları, ilk uçuşun ardından asıl işi başlatır. Gripen E gövdesi Anápolis’e gitmeden önce üretim testleri ve kabul işlemleri tamamlanacaktır. Tamamlanma, üssün kapısında değil test tesisinin raporunda biter ve biten rapor, kontrol sisteminden havadaki davranışa kadar ilk sortide açılan başlıkları kapatır. Kapanmayan başlık, teslimatı törensel bir fotoğrafa çevirir. Fotoğraf, filo standardının yerine geçmez ve geçmeyen fotoğraf, pilotun o gövdeye güvenle binmesini de sağlamaz. Sağlanmayan güven, kabul raporunun fotoğraftan önce gelmesi gerektiğini bir kez daha yazar. Yazılan gerekçe, Anápolis kapısının rapor kapanmadan açılmamasını da ister ve açılmayan kapı, fotoğrafın kabul raporundan önce yayılmasını da durdurur ve durdurulan yayılım, pilotun raporsuz gövdeye erken bindirilmesi baskısını da azaltır ve güven rapordan gelir.
Üs tarafında uygulanabilir hazırlık, yeni gövde inmeden kurulabilir. Gavião Peixoto’dan kalkan jet filoya katılınca yer ekibi, yedek parça dili ve görev planı mevcut Gripen düzeniyle aynı olmalıdır. Aynı olmazsa ülke içinde üretilen uçak, filoda yabancı bir istisna gibi kalır ve istisna, yedek parça kodunun iki ayrı listede yaşamasıyla başlar. İstisnayı kesen şey, eğitim müfredatının bu gövdenin kabul maddeleriyle güncellenmesidir. Güncelleme, pilotun tek sortilik alışkanlığına bırakılmaz. Bırakılırsa ilk uçuşun başarısı, filo içi standart farkıyla erir ve eriyen standart, sonraki yerli gövdeleri de aynı farkın içine çeker. Çekilen fark, yedek parça kodunun tek listede toplanmasıyla küçülür ve küçülen fark filo standardını korur. Korunan standart, görev planının mevcut Gripen diliyle yazılmasını zorunlu kılar ve zorunlu kılınan dil, yedek parça listesinin iki ayrı kodda yaşamasını da bitirir ve bitirilen çift kod, yer ekibinin aynı arızayı iki ayrı dilde aramasını da sona erdirir ve tek liste standardı korur.
Bakım ve yer emniyeti de bu geçişin parçasıdır. Tek motorlu bir savaş uçağında motor değişim süresi, hatanın maliyeti ve pist işgal planı önceden yazılır. Yazılmazsa üs, yeni gövdeyi kabul eder fakat sorti üretim ritmini koruyamaz ve koruyamayan üs, uçağı envantere yazıp piste seyrek çıkarır. Ritmi koruyan üs, test pilotunun açtığı zarfı harekat pilotuna aynı emniyet payıyla devreder. Devir, hız rakamının ezberlenmesiyle olmaz. Devir, arıza bildiriminin aynı kodla kapanmasıyla olur ve aynı kodla kapanmayan arıza, yerli üretim avantajını yerde bekleyen bir uçağa çevirir. Çevrilen avantaj, motor değişim süresinin önceden yazılmaması halinde yerde bekleyen uçağa döner. Dönen uçak, pist işgal planı yazılmadan sorti ritminin kurulamayacağını gösterir ve kurulamayan ritim, tek motorlu gövdede motor değişim süresinin önceden yazılmasını şart koşar ve şart koşulan süre, sorti ritminin envanter yazısıyla değil bakım kartıyla kurulduğunu açıkça gösterir ve envanter yazısı yetmez.
Günün sonunda tablo şudur, Brezilya hattının ilk gövdesi Gavião Peixoto’dan havalanmış, temel sistemler ölçülmüş ve teslimat kabulün arkasına yazılmıştır. 36 uçaklık programın 15 gövdelik ülke içi payı bu uçuşla görünür hale gelmiş, İsveç dışındaki tek üretim ülkesi iddiası da somutlaşmıştır. Okur açısından bugünkü en doğru hareket, ilk uçuşu filo hazırlığı sanmamak, hız rakamını bütün zarf sanmamak ve kalan 14 gövdenin aynı eşikten geçeceğini hatırlamaktır. Eşik korunursa teknoloji transferi teslimatla birlikte birikir. Korunmazsa havalanan ilk uçak, serisi tamamlanmamış bir istisna olarak kalır ve istisna, sanayi iş birliğinin vitrine sıkıştığını da gösterir. Gösterilen istisna, kalan 14 gövde aynı eşiği vermezse sanayi iş birliğinin vitrine sıkıştığını da ilan eder. İlan edilen vitrin, ilk uçuşun başarı hanesine yazılmasını serinin tamamı sanmaz ve tamamı sanılmayan başarı, kalan gövdelerin aynı pistten aynı kartla çıkacağını ayrıca ister ve ayrıca istenen çıkış, havalanan ilk gövdenin serinin tamamlanmış hali sayılmasını engeller ve kalan gövdeler ayrıca uçar.
