
Her yıl Ramazan ve Kurban Bayramı’nın yaklaşmasıyla birlikte gündeme taşınan din sömürüsü tartışması, 2026 yılında da taze bir güncellikle kamuoyunun önüne düşüyor. Geçtiğimiz Ramazan ayında zirveye ulaşan iftar sömürüsü; sahte dayanışma görüntüleri, büyük bütçeli organizasyonlar ve medya desteğiyle geniş kitlelere ulaştı. Şimdi ise önümüzdeki Kurban Bayramı ile birlikte çok daha büyük bir sömürü dalgasının kapıda olduğuna dair kaygılar yeniden dillendirilmeye başlandı. Bu tartışma, dini duygularının araç olarak kullanıldığını düşünen milyonlarca vatandaşın kalbindeki derin bir rahatsızlığı bir kez daha gün yüzüne çıkarıyor. Ülkemizde din sömürüsü kavramının artık yalnızca siyasi bir eleştiri olmaktan öte, geniş toplumsal kesimlerin ortak kaygısına dönüştüğü açıkça görülüyor.
Ramazan boyunca sahte iftar sofraları düzenleyenlerin yeniden sahneye çıkması ve yandaş medyanın bu görüntüleri 30 gün boyunca ekranlara taşıması, sömürünün sistematik bir hal aldığının somut göstergeleri olarak değerlendiriliyor. Fakir fukara kesimine kuru fasulye ile pilav ve bir bardak ayranın reva görüldüğü sofraların hemen yanı başında, devletin olanaklarıyla kurulan görkemli sofralar en az 10 çeşit yemek ve tatlıyla donatılıyor. Bu sofralar 120 deneyimli garsonla servis edilirken, söz konusu görüntülerin haber değeri taşıdığı iddiasıyla milyonlarca ekrana yansıtılması, kamu vicdanında derin bir rahatsızlık yaratıyor. Birkaçı dışında hemen tüm radyo, televizyon kanalları ve gazetelerin tek bir siyasi iradenin güdümünde hareket ettiği bir medya ortamında bu sömürüyü sorgulamak ise son derece güçleşiyor.
İftar Sömürüsünden Kurban Sömürüsüne
Ramazan ayındaki iftar sömürüsü her ne kadar büyük yankı uyandırmış olsa da uzmanlar, Kurban Bayramı’nın bu sömürüye çok daha geniş bir alan sunduğuna dikkat çekiyor. Kurban Bayramı’nda devreye giren süreç, iftar organizasyonlarının çok ötesine geçerek doğrudan kurban alım satım zincirini, kurban derisi gelirlerini ve bağış kampanyalarını kapsıyor. Bu bayramda dini duyguları istismar etmenin yarattığı ekonomik büyüklük, Ramazan dönemine kıyasla kat kat fazla tahmin ediliyor. Vatandaşların kurban ibadetini yerine getirme hassasiyetinin son derece yüksek olduğu bu dönemde, fırsatçı yapıların devreye girme ihtimali de doğru orantılı biçimde artıyor. Konunun bu boyutu, sıradan bir siyasi tartışmanın çok ötesinde, her yıl yeniden yaşanan ve toplumun tüm kesimlerini etkileyen somut bir soruna işaret ediyor.
Kurban Bayramı’nın yaklaşmasıyla birlikte ekranları dolduran yardım kampanyası reklamları, pek çok vatandaşın zihninde ciddi soru işaretleri doğuruyor. Tarikatların, şeyhlerin ve çeşitli İslamcı sivil toplum kuruluşlarının organize ettiği bu kampanyalar, özellikle Afrika başta olmak üzere dünyanın farklı coğrafyalarına yardım vaadi üzerine kurulu. Bağışçılara sunulan mesaj son derece nettir ve duygusal bir çerçeveye oturtulur; kurban paranızı bize verin, biz de o parayı dünyanın dört bir yanında aç kalan Müslümanlar adına harcayalım. Ne var ki bu paranın gerçekte nereye gittiğini, ne kadarının gerçek yardıma ulaştığını ve ne kadarının organizasyon giderleri ya da başka hesaplara aktarıldığını denetleyecek bağımsız bir mekanizmanın yokluğu, bu kampanyaları derin bir şüphe bulutunun altına sokuyor.
Kurban Derileri Nereye Gidiyor?
Kurban sömürüsünün en az konuşulan ama belki de en önemli boyutu, kurban derisi meselesidir. Bundan birkaç yıl öncesine kadar Kurban Bayramı’nda kesilen kurbanların derileri, Türk Hava Kurumu tarafından düzenli biçimde toplanırdı. Kurum, bu derilerden elde ettiği geliri ülkemizin havacılık ve yangınla mücadele kapasitesinin güçlendirilmesi amacıyla kullanıyor; özellikle orman yangınlarında görev yapacak uçakların kiralanması ya da satın alınmasına kaynak sağlıyordu. Bu model, kurban ibadetinin toplumsal yararla buluştuğu ve kaynağı net biçimde izlenebilen şeffaf bir yapıyı temsil ediyordu. Ne var ki sonraki dönemde bu düzen bozuldu ve deriye el koyma yetkisi farklı yapılara açıldı. Kurban derisi gelirlerinin bugün hangi kanallarla aktığı ve bu kaynakların gerçekte nerede kullanıldığı ise büyük ölçüde kamuoyunun bilgisi dışında kalmaya devam ediyor.
Kurban derilerinin ekonomik değerinin göz ardı edilemeyecek boyutlara ulaştığı, sektör verilerinden açıkça ortaya çıkıyor. Ülke genelinde her yıl kesilen kurban sayısının milyonlarla ifade edildiği düşünüldüğünde, bu derilerden elde edilebilecek gelirin son derece önemli bir kaynak oluşturduğu anlaşılıyor. Bu kaynağın artık kamu yararına açık ve denetlenebilir bir yapı içinde değerlendirilmeyişi, kamuoyundaki rahatsızlığın temel nedenlerinden biri olarak öne çıkıyor. Dini vakıf ve derneklerin mali denetimini düzenleyen mevzuatın güncellenmesi gerektiği de uzman çevrelerce bu bağlamda sıklıkla vurgulanıyor. Hesap verebilirlik ilkesinin tam olarak işletilemediği bir ortamda, bu tür kaynakların nereye aktığını izlemek giderek güçleşiyor.
Afrika Kampanyaları ve Denetim Eksikliği
Kurban Bayramı döneminde en çok dikkat çeken fenomenlerden biri, yoğun medya bütçesiyle yayınlanan Afrika yardım kampanyalarıdır. AKP iktidarının siyasi desteğiyle palazlanan çeşitli dinci yapılar, tarikatlar ve şeyhler tam kadro Afrika’ya açılarak bu coğrafyayı bir kampanya zeminine dönüştürdü. Reklamlarda küçük çocuklar, açlık görüntüleri ve su getirme vaatleri ön plana çıkarılırken kampanyayı yürüten kuruluşların gerçekte ne yaptığı ve topladığı parayı nasıl harcadığı konusunda hiçbir bağımsız doğrulama yapılmıyor. Vatandaş bu kampanyalara inanıyor, kurban parasını veriyor; ancak paranın akıbetini izleyecek şeffaf bir sistem işletilmiyor. Bu durumun özellikle sosyal medyada giderek artan bir sorgulamaya zemin hazırladığı ve kamuoyu denetiminin bu alanda giderek daha etkin bir rol üstlendiği gözlemleniyor.
Bu yapıları denetleyecek bağımsız ve güçlü bir mekanizmanın yokluğu, sömürünün yıldan yıla büyüyerek sürmesine zemin hazırlıyor. Söz konusu kuruluşlar, ülkemizdeki hukuki boşluklardan yararlanarak hem vergi avantajlarından hem de kamuoyunun dini hassasiyetinden son derece sistematik biçimde beslenebiliyor. Kurban bedelini bağışlayanlar ise çoğu kez paralarının gerçekte nereye gittiğini asla öğrenemiyor. Bu noktada kurban derilerinin bağışlanacağı kuruluşların resmi makamlarca onaylı bir listede yer almasının ve bu listeye başvurulmasının vatandaşlar için önemli bir güvence işlevi göreceği, konuyu yakından izleyen çevreler tarafından vurgulanıyor. Hesap sorabilecek kurumların yokluğu ya da yetersizliği ise bu tablonun değişmemesinin en temel nedeni olarak değerlendiriliyor.
Medya ve Diyanet’in Tutumu
Din sömürüsü tartışmasının merkezinde yer alan önemli aktörlerden biri de yandaş medyadır. Ramazan boyunca sahte dayanışma görüntülerini defalarca yayınlayan ve Kurban Bayramı döneminde şüpheli kampanya reklamlarına ekranlarında yer açan bu medya organları, kamu vicdanında derin bir güven bunalımına yol açıyor. Birbirinden bağımsız ve tarafsız yayın yapması beklenen medya kuruluşlarının büyük bölümünün tek bir siyasi çizginin sözcülüğünü üstlendiği bir ortamda, bu kampanyalar hiçbir ciddi sorgulamayla karşılaşmadan ekranlarda yer bulabiliyor. Reklamcılık ve yayıncılık standartları açısından son derece sorunlu içeriklerin denetlenmeden yayınlanabilmesi, medya düzenleyici kurumlarının bu alandaki etkinliğine ilişkin ciddi soru işaretleri doğuruyor. Kamuoyunun gerçeği öğrenme hakkı ile tek tipleşmiş medya ortamı arasındaki bu çelişki, demokratik bir toplumda çözüme kavuşturulması gereken yapısal bir sorun olarak öne çıkıyor.
Diyanet İşleri Başkanlığı’nın bu tablo karşısındaki tutumu ise kamuoyunda ayrı bir tartışma konusu haline geliyor. Ülkemizde dini alanı düzenlemek ve yönlendirmekle görevli bu kurumun, kurban ibadetini araçsallaştıran sahte kampanyalara yönelik net ve caydırıcı bir tutum sergilemediği gözlemleniyor. Oysa dinin bu denli açık bir biçimde istismara uğradığı bir ortamda, bu tür kampanyaları uyarma ve gerekirse hukuki sürece dahil etme sorumluluğunun her şeyden önce Diyanet’e ait olduğu değerlendiriliyor. Kurumun bu meseleye ilişkin sessizliği, kamuoyunda yükselen meşru bir soru işaretine dönüşüyor. Bu sessizlik, salt bir ihmal olarak mı yoksa bilinçli bir tercih olarak mı yorumlanmalıdır; bu soru ise yanıt bulmayı bekleyen kritik gündem maddelerinden biri olmaya devam ediyor.
Her Yıl Tekrarlanan Bir Kısır Döngü
Din sömürüsü tartışması, ülkemizde ne yazık ki her yıl aynı dönemlerde yeniden gündemin üst sıralarına tırmanıyor ve ardından büyük ölçüde sonuçsuz kalıyor. Ramazan sona eriyor, Şeker Bayramı geçiyor, Kurban Bayramı yaklaşıyor ve döngü yeniden başlıyor. Hesap sormayı mümkün kılacak yasal altyapının yeterince güçlü olmaması, yargı bağımsızlığına ilişkin kaygılar ve medyanın bu meseleleri yeterince derinlemesine işleyememesi, bu kısır döngünün kırılamamasının yapısal nedenleri olarak sıralanıyor. Kamuoyundaki farkındalığın her geçen yıl biraz daha arttığı gözlemleniyor; ancak bu farkındalığın kurumsal ve hukuki değişimlere dönüşmesi için çok daha güçlü bir toplumsal ve siyasi iradeye ihtiyaç var.
Vatandaşların bu süreçte kendilerini koruyabilmesi için bazı temel adımlar son derece önem kazanıyor. Kurban bedelini ya da bağışını vereceği kuruluşun yasal statüsünü, mali şeffaflık raporlarını ve denetim geçmişini araştırmak, her bağışçının öncelikli sorumluluğu olarak değerlendiriliyor. Resmi kaynaklarca onaylı kuruluşları tercih etmek ve yalnızca duygusal kampanya görüntülerine dayanarak karar vermemek ise hem dini sorumluluğun hem de akılcı vatandaşlığın bir gereği. Dini sömürüyle mücadelede bireysel farkındalığın yanı sıra toplumsal denetim mekanizmalarının güçlendirilmesinin de hayati önem taşıdığı vurgulanıyor. Önümüzdeki Kurban Bayramı’nda bu tartışmaların yeniden alevleneceği, ancak gerçek çözümün yalnızca bireysel tepkilerin değil; yapısal düzenlemelerin hayata geçirilmesiyle mümkün olacağı değerlendiriliyor.









