
İslam Akaidi ve Kelam İlmi (Kelam) tarihinde en çok tartışılan meselelerin başında gelen ecel kavramı ile insanın yaşam süresi meselesi, yalnızca dini metinlerde değil kadim felsefe eserlerinde de derinlemesine incelenmiştir. Eşariye (Eşari) ve Mutezile (Mutezile) gibi düşünce ekolleri, özellikle bir insanın başkası tarafından öldürülmesi üzerinden ecelin uzayıp kısalmayacağını tartışmış ve Kur’an-ı Kerim (Kur’an) içerisinde türevleriyle birlikte 55 kez geçen bu sözcüğün gerçek anlamını tespit etmeye çalışmıştır. İlerleyen bölümlerde ecel ve tecil kelimelerinin sözlük kökenlerini, bireyler ile toplumlar ve evren için belirlenen süreleri, ömrün değişmezliğine dair kelam tartışmalarını ve yanlış anlaşılan ayetlerin hakikatlerini bulacaksınız.
Ecel ve Tecil Kavramlarının Sözlük Kökenleri
Kadim Arapça sözlüklerde ecel kelimesi bir şeyin müddeti, belirlenmiş süresi ve ölümde vaktin gayesi olarak tanımlanmaktadır. İnsan hayatı için takdir edilen sürenin dolması ve hayatın sona ermesi anlamına gelen bu sözcük, kutsal metinde ya belirlenmiş bir müddet ya da bir sürenin son anı anlamında kullanılmıştır. Kasas Suresi 27 ile 29 arasındaki ayetlerde Hz. Musa’nın 8 veya 10 yıllık çalışma müddetini tamamlaması anlatılırken kelime belirlenmiş bir süre manasında yer almıştır. Bakara Suresi 231, 232, 234 ve 235 ile Talak Suresi 2 ve 4. ayetlerinde ise boşanma veya vefat sonrası bekleme müddetinin son gününü ve hamilelerin doğum vaktini ifade etmek üzere bir sürenin son anı olarak kullanılmıştır.
Hud Suresi 3 ve Hac Suresi 33. ayetlerinde adı konmuş bir ecele kadar güzelce yaşatılma ve menfaat elde etme vurgusu yapılırken kelimenin ömrün son gününe işaret ettiği görülmektedir. Bakara Suresi 282. ayetinde borç ilişkilerinde senesi, ayı ve günüyle belirlenen son ödeme anı kastedilirken, Hac Suresi 5. ayetinde anne rahmindeki gelişim sürecinin tamamlandığı doğum vakti dile getirilmiştir. Aynı kökten türeyen ve Türkçeye tecil olarak geçen kelime ise ileriye yönelik son vaktin belirlenmesi anlamına gelmektedir. Hukuk dilinde bir borcun ödeme gününün veya bir davanın sonraki duruşma tarihinin saptanması için kullanılan bu kavram, sanıldığının aksine erteleme değil sadece bir sürenin sonunu belirleme anlamı taşır.
İslam ilahiyatı ve dilbilim uzmanları, kutsal metinlerdeki kavramların doğru anlaşılması için kelimelerin indirildiği dönemdeki kök anlamlarına sadık kalınmasının hayati önem taşıdığını belirtmektedir. Modern meal ve tefsir okumalarında tek bir ayete odaklanmak yerine aynı kavramın geçtiği tüm bölümlerin bütüncül bir yöntemle karşılaştırılması, kavramsal yanılgıların önüne geçmek adına en sağlıklı inceleme metodudur. Sıradaki bölümde ise yalnızca bireylerin değil toplumların, yerin, göğün ve tüm evrenin sahip olduğu belirlenmiş süreler ele alınacaktır.
Bireyler Toplumlar ve Evren İçin Belirlenmiş Süreler
Sıfat tamlaması olarak kullanılan ve adı konulmuş, belirlenmiş süre anlamına gelen belirlenmiş vade ifadesi, kutsal kitapta senesi, ayı, günü ve saatiyle bir müddetin son anını anlatmak üzere 21 farklı ayette yer almaktadır. Enam Suresi 2 ile Rad Suresi 38. ayetlerinde insanların balçıktan yaratıldığı, ardından süre sonunun gerçekleştirildiği ve her vade için ilahi katta ayrı bir yazının bulunduğu bildirilmektedir. Ankebut Suresi 53, Araf Suresi 34 ve Fatır Suresi 45. ayetleri ise her önderli toplum için de tıpkı bireyler gibi belirlenmiş bir müddet olduğunu ve bu vakit geldiğinde ne bir an öne alınabileceğini ne de ertelenebileceğini açıkça ortaya koymaktadır.
Tarih sahnesinde yükselen ve egemenlik kuran medeniyetler, kendileri için takdir edilen bu müddeti doldurduklarında ya ahlaki çöküntü nedeniyle helak olur ya da egemenliklerini yitirirler. Rum Suresi 8, Rad Suresi 2, İsra Suresi 99, Fatır Suresi 13, Lokman Suresi 29, Zümer Suresi 5 ve Ahkaf Suresi 3. ayetleri yerin, göğün, gecenin, gündüzün, Güneş’in ve Ay’ın da belirlenmiş bir süreye doğru akıp gittiğini bildirmektedir. Bu durum hem canlı varlıkların hem toplumların hem de tüm evrenin bir başlangıcı olduğu gibi mutlaka bir bitiş anının da bulunduğunu kanıtlamaktadır.
Enam Suresi 60 ve Zümer Suresi 42. ayetlerinde gece uykusu ile ölüm arasındaki benzerliğe dikkat çekilerek, ruhların uyku esnasında alıkonulduğu ve vakti dolmayanların belirlenen son ana kadar yeniden hayata salıverildiği anlatılmaktadır.
Toplumda yaşlılık nedeniyle yatağında vefat eden kişiler için kullanılan eceliyle öldü tabiri bu açıdan hatalı bir kullanımdır çünkü tüm varlıklar eceliyle değil kendileri için takdir edilen ecelinde vefat etmektedir. Bir sonraki bölümde ise savaştan veya ölümden kaçmanın insana bir kazanç sağlayıp sağlamayacağı ve ömrün değişmezliği konusundaki kelam tartışmaları incelenecektir.
Ömrün Değişmezliği ve Kelam Ekollerinin Tartışmaları
İnsanın takdir edilen ömür müddeti senesi, ayı, haftası, günü, saati ve saniyesiyle önceden tayin edildiği için bu vaktin kaçmakla veya acele etmekle değişmesi mümkün değildir. Ali İmran Suresi 156, Ahzab Suresi 16, Nisa Suresi 78 ve Tevbe Suresi 51. ayetlerinde savaştan veya ölümden kaçmanın hiçbir yarar sağlamayacağı, insanlar sağlam kaleler içinde bulunsalar dahi ölümün kendilerine yetişeceği ve başa yalnızca ilahi katta yazılanın geleceği vurgulanmaktadır. Mutezile ekolüne mensup düşünürler ise sadakanın ömrü uzattığına dair zayıf bir rivayeti ve katilin cezalandırılmasını delil göstererek ecelin değişebileceğini öne sürmüşlerdir.
Oysa kutsal metinle çelişen ve haber-i vahid niteliği taşıyan bu zayıf rivayet yalnızca yardımlaşmayı teşvik amacıyla söylenmiş olup dini bir hüküm kaynağı oluşturmaz. Katilin cezalandırılması ise öldürdüğü kişinin vaktini kısalttığı için değil, iradesini kullanarak dinen kesin biçimde yasaklanmış bir cinayet fiilini işlediği içindir. Maktul zaten ilahi ilimle ezelde bilinen ve takdir edilen vaktinde hayatını kaybetmiş, canlılık fonksiyonlarının durmasıyla değişmeyen evrensel yasa tecelli etmiştir.
Maddeci bir yaklaşımla insanı yalnızca et, kemik, nem ve ısıdan ibaret sayan bazı çevreler ise ölümü vücut ısısının tükenmesiyle gerçekleşen tabii ölüm ve kaza veya hastalıkla gelen ihtirami ölüm olarak ikiye ayırmaktadır. Canlıları adeta gazı tükenen bir lambaya benzeten bu mekanik bakış açısı, atom altı parçacıklarda dahi belirsizliğin kanıtlandığı ve aynı koşullarda yetişen bitkilerin bile farklı yaşam sürelerine sahip olduğu modern bilim çağında geçerliliğini yitirmiştir. Din felsefesi ve kelam araştırmacıları, insan iradesi ile ilahi bilgi arasındaki ilişkinin doğru kavranabilmesi için bireysel sorumluluk ile takdir kavramlarının birbirine karıştırılmaması gerektiğini vurgulamaktadır. İlerleyen bölümde ise meal çevirilerindeki hatalar nedeniyle ecelin uzayıp kısaldığı sanılan ayetlerin gerçek anlamları ortaya konulacaktır.
Yanlış Anlaşılan Ayetlerin Gerçek Anlamları
Kur’an’daki bazı ifadelerin bağlamından koparılarak tercüme edilmesi, toplumda ecel kavramı hakkında yanlış kanaatlerin oluşmasına zemin hazırlamıştır. Uhud Savaşı sonrasında inen Ali İmran Suresi 145. ayetindeki izin kelimesi, çeşitli yorumcular tarafından emir verme, ol emri, ilim veya kader olarak açıklanmış olsa da kelimenin hakikat anlamı salıvermek ve engellemeyi kaldırmaktır. Buna göre ayet, kişinin belirlenen vakti gelinceye kadar ilahi korumanın devrede olduğunu ve vakit dolduğunda ölüm ile kişi arasından çekilerek vefatın gerçekleşmesine müsaade edildiğini bildirmektedir.
Vakıa Suresi 60 ve 61. ayetleri ile Mümin Suresi 66 ile 68. ayetlerinde geçen takdir ifadesi ise ölümün her an değiştirilebileceğini değil, insanların kimisinin 3, kimisinin 40, kimisinin ise 90 yaşında vefat edecek şekilde ömür dağılımının belirlendiğini anlatmaktadır.
Enam Suresi 2. ayetinde geçen ve çoğu mealde iki ayrı ecel varmış gibi çevrilen ifadede kullanılan kaza kelimesi takdir etmek değil gerçekleştirmek anlamındadır. Ayet önce insanın yaratıldığını, ardından ezelde takdir edilen vaktin uygulamaya konularak gerçekleştirildiğini ve adı konmuş sürenin yalnızca ilahi katta bilindiğini bildirmektedir. Ahzab Suresi 16. ayetinde yer alan katl kelimesi öldürülmek değil öldürmek anlamında olup, devamındaki temettu fiili de daha fazla yaşatılmak yerine dünyada çok az bir menfaat elde etmek manasına gelmektedir.
Fatır Suresi 11. ayetinde yer alan ömürlenmişin ömründen eksiltilmesi ifadesi iki farklı kişinin ömrünün uzaması veya kısalması değil, tek bir insanın takdir edilen ömründen geçen gün ve yılların düşülerek kayıt altına alınmasıdır. Benzer şekilde Nuh Suresi 4. ayetinde geçen erteleme ifadesi de ölümün geciktirilmesi değil, tövbe eden toplumların dünyada karşılaşacakları rezillik azabının ertelenmesini ifade etmektedir. Sonuç olarak her insan kendisi için belirlenen yaşam süresi kadar yaşar, vakti dolduğunda vefat eder ve bu ilahi düzen hakkında tüm derinlemesine dini araştırmalara doğru haberin adresinden ulaşabilirsiniz.









