
Küresel güvenlik mimarisinde yaşanan köklü sarsıntılar sonucunda küresel gerilim tırmanırken Avrupa yeniden silahlanıyor ve dünya yeni bir büyük çatışmanın eşiğine sürükleniyor. Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü (NATO) doğu sınırlarını hızla tahkim ederken Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ve Avrupa başkentleri savunma bütçelerini tarihi rekorlara taşıyor. Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB) dağıldıktan sonra kurulan dengeler bozulurken Türkiye Cumhuriyeti (TC) bölgedeki istikrarı korumak adına kritik bir konumda yer alıyor.
Soğuk Savaş döneminden bu yana görülen en yüksek tansiyon uluslararası diplomasiyi ve küresel ekonomiyi doğrudan tehdit ediyor. Bu makalede ilk olarak Avrupa kıtasındaki askeri hareketliliği, nükleer uyarıları ve tarihi dünya savaşlarından çıkarılması gereken dersleri inceleyeceğiz. Ardından ittifakın doğuya doğru genişleme sürecini ve mevcut çatışma dinamiklerini ele alacağız. Son bölümde ise Türkiye’nin Karadeniz’deki güvenlik stratejisini, tarihi antlaşmaların önemini ve küresel barış için alınması gereken önlemleri detaylandıracağız.
Avrupa kıtası yıllar süren görece barış ortamının ardından bugün yeniden yoğun bir askeri hazırlık ve silahlanma sürecine girmiş bulunuyor. İttifak güçleri olası bir çatışma senaryosuna karşı doğu kanadını güçlendirmek amacıyla 9 farklı ülkede çok uluslu muharebe grupları konuşlandırdı. Polonya, Estonya, Letonya, Litvanya, Romanya, Bulgaristan, Slovakya, Macaristan ve Finlandiya topraklarındaki bu askeri yığınak kıtadaki güvenlik algısının tamamen değiştiğini gösteriyor. Diğer yandan Moskova yönetiminden gelen ve nükleer silahların masada olduğunu hatırlatan açıklamalar küresel endişeleri en üst seviyeye taşıyor. Savunma sanayisi uzmanları devletlerin bütçelerinden savunma harcamalarına ayırdığı rekor payların küresel ölçekte yeni bir silahlanma yarışını tetiklediğini vurguluyor.
Tarihin tozlu sayfalarına bakıldığında büyük yıkımlara yol açan dünya savaşlarının öncesinde de tıpkı bugünkü gibi bir atmosferin hakim olduğu görülür. 1914 yılında Avrupa’nın büyük güçleri birbirlerini açıkça tehdit ederken kurulan katı ittifaklar ve hızlanan silahlanma yarışı kıtayı barut fıçısına çevirmişti. 28 Haziran 1914 tarihinde Saraybosna’da gerçekleşen suikast bardağı taşıran son damla olmuş ve 4 yıl süren Birinci Dünya Savaşı başlamıştı. Gerçek nedeni yıllardır biriken düşmanlıklar ve yanlış hesaplar olan bu küresel çatışma yaklaşık 20 milyon insanın hayatına mal olurken 4 büyük imparatorluğu tarihten sildi. Tarihçiler büyük güçlerin diplomatik kanalları kapatarak askeri çözümlere yönelmesinin her zaman öngörülemez felaketlerle sonuçlandığına dikkat çekiyor.
İnsanlık tarihinin yaşadığı en büyük trajedilerden biri olan 1914 yıkımından gerekli dersler çıkarılamadığı için 1939 yılında tarih bir kez daha tekerrür etti. 1 Eylül 1939 tarihinde Polonya topraklarına yönelik başlatılan saldırı sonrasında İngiltere ve Fransa’nın savaş ilan etmesiyle İkinci Dünya Savaşı patlak verdi. Savaşın sonunda Avrupa kıtası tamamen harabeye dönerken yaklaşık 70 milyon insan hayatını kaybetti ve pek çok ülke haritadan silindi. Hiroşima ve Nagazaki kentlerine atılan atom bombaları insanlığa üçüncü bir büyük savaşın medeniyetin kesin sonu olacağını acı bir şekilde gösterdi. Uluslararası ilişkiler uzmanları nükleer caydırıcılığın bir güvenlik garantisi değil insanlığın varoluşunu tehdit eden dev bir risk unsuru olduğunu ifade ediyor. Şimdi 1945 sonrasında kurulan uluslararası düzenin nasıl çözüldüğünü ve ittifakın doğuya doğru genişleme sürecini yakından inceleyelim.
İttifakın Doğuya Genişlemesi ve Ukrayna Krizinin Derinleşmesi
İkinci Dünya Savaşı’nın ardından benzer bir felaketin tekrarını önlemek amacıyla 1945 yılında yeni bir uluslararası düzen inşa edildi. Bu süreçte 1949 yılında batı bloğunun askeri ittifakı kurulurken 1955 yılında Varşova Paktı hayata geçirildi ve Avrupa kıtası 2 keskin askeri kutba ayrıldı. 1991 yılında doğu bloğunun dağılması ve Varşova Paktı’nın tarihe karışmasıyla birlikte küresel barış umutları yeşermişti. Ancak batı dünyası ile Moskova arasındaki derin güven bunalımı hiçbir zaman tam olarak ortadan kalkmadı ve jeopolitik gerilim yerini yeni bir çevreleme politikasına bıraktı.
Güvenlik analistleri soğuk savaş sonrasında inşa edilemeyen ortak Avrupa güvenlik mimarisinin bugünkü krizlerin temelini oluşturduğunu belirtiyor.
Çevreleme stratejisi kapsamında batı ittifakı 1999 yılından itibaren eski doğu bloğu ülkelerini bünyesine katarak doğuya doğru kesintisiz bir genişleme süreci başlattı. 1999 yılında Polonya, Macaristan ve Çek Cumhuriyeti ile başlayan bu dalga 2004 yılında Estonya, Letonya, Litvanya, Bulgaristan, Romanya, Slovakya ve Slovenya’nın katılımıyla büyüdü. 2009 yılında Arnavutluk ve Hırvatistan, 2017 yılında Karadağ ve 2020 yılında Kuzey Makedonya ittifakın yeni üyeleri arasına eklendi. Bu genişleme hamleleri 24 Şubat 2022 tarihinde Ukrayna topraklarına yönelik başlatılan askeri harekatın en önemli kırılma noktalarından birini oluşturdu. Batılı güçlerin bu krizi kendi stratejik hedefleri doğrultusunda kullanmasıyla birlikte bölge uzun süreli bir yıpratma savaşının içine sürüklendi.
Çatışmaların yarattığı güvenlik endişesi Kuzey Avrupa ülkelerinin de yıllardır sürdürdükleri tarafsızlık politikalarını terk etmelerine yol açtı. 4 Nisan 2023 tarihinde Finlandiya ve 7 Mart 2024 tarihinde İsveç resmen ittifaka katılarak üye sayısını 32 ülkeye çıkardı. Sadece Finlandiya’nın katılımıyla birlikte ittifak güçleri Rusya sınırında yaklaşık 1.340 kilometrelik yeni ve doğrudan bir kara sınırına sahip oldu.
Sahada elde ettiği avantajın özgüveniyle hareket eden Moskova yönetimi topraklarına doğrudan bir saldırı olması halinde elindeki tüm silahları kullanacağı yönünde açık bir nükleer tehdit mesajı verdi. Diğer yandan Washington yönetimindeki yeni siyasi irade kendi başarı hikayesini yazmak adına savaşı bitirmek isterken tarafların toprak bütünlüğü ve güvenlik mimarisi talepleri uzlaşmayı zorlaştırıyor. Şimdi bu tehlikeli denklemin tam ortasında yer alan Türkiye’nin stratejik konumunu ve Karadeniz’deki hayati güvencelerini ele alalım.
Karadeniz Güvenliği ve Türkiye’nin Stratejik Güvenceleri
Avrupa ve Avrasya hattında tırmanan bu yüksek tansiyon coğrafi ve diplomatik konumu gereği Türkiye’yi doğrudan ilgilendiriyor. Hem batı ittifakının önemli bir üyesi olan hem de Karadeniz’e kıyısı bulunan Türkiye, çatışan her 2 ülkeyle de diplomatik ve ekonomik ilişkilerini sürdürmek zorundadır. Bölgede askeri hareketliliğin artması ve Karadeniz’deki deniz ticaretinin aksaması Türkiye’nin ulusal güvenliği ve ekonomisi açısından ciddi riskler barındırıyor. Bu kritik süreçte Türkiye’nin elindeki en sağlam hukuki ve stratejik kalkan 1936 yılında imzalanan Montrö Boğazlar Sözleşmesi olarak öne çıkıyor. Strateji uzmanları Mustafa Kemal Atatürk’ün ileri görüşlülüğüyle ülkeye kazandırdığı bu antlaşmanın Karadeniz’in büyük güçler arasında bir çatışma sahasına dönüşmesini önleyen tek bariyer olduğunu vurguluyor.
Türkiye’nin ulusal çıkarları Karadeniz havzasındaki barış ve istikrar rejiminin korunmasını ve sözleşme hükümlerinin tavizsiz uygulanmasını gerektiriyor. Ancak uluslararası arenada yaşanan gelişmeler mevcut hukuk kurallarının öngörülemez siyasi aktörler tarafından kolayca zorlanabildiğini gösteriyor. Gücü hukukun ve kişisel siyasi çıkarları insan hayatının önüne koyan liderlik anlayışları küresel barış için en büyük tehlikeyi oluşturuyor. Tarihte İkinci Dünya Savaşı sırasında İtalya liderinin barış masasına oturabilmek için birkaç bin ölüye ihtiyacı olduğunu söylemesi ihtirasın vicdanı nasıl esir aldığının en acı kanıtıdır. Günümüzde de benzer bir akıl tutulmasının yaşanması halinde çıkacak üçüncü bir küresel çatışma sonrasında kazananı tartışacak bir dünya kalmayabilir.
Bu karanlık tablo karşısında hem devletlerin hem de uluslararası toplumun sağduyuyu ve diplomasiyi yeniden hakim kılması hayati önem taşıyor. Ekonomistler silahlanmaya ayrılan trilyonlarca dolarlık kaynakların küresel enflasyonu körüklediğini ve gelişmekte olan ülkelerde ağır bir yoksullaşma dalgası yarattığını belirtiyor. Enerji ve gıda tedarik zincirlerinin kırılmaması için şirketlerin ve bireylerin jeopolitik riskleri dikkate alan temkinli finansal planlamalar yapması öneriliyor.
Devletlerin ise kriz yönetimi mekanizmalarını güçlendirerek uluslararası hukuka ve bölgesel denge politikalarına sıkı sıkıya bağlı kalması gerekiyor. Unutulmamalıdır ki insanlığın en büyük felaketi savaşı başlatacak güce sahip olanların onu durduracak akıldan yoksun olmasıdır. Dünya siyasetindeki sıcak gelişmeleri, savunma stratejilerini ve küresel ekonomideki son dakika haberlerini takip etmek isteyenler için tüm ayrıntılar burada yer alıyor.









