Raporlu ilaç kullanan hastalar için yeni bir sistem hazırlanıyor. Sağlık Bakanı Kemal Memişoğlu, tedavide değişiklik olmadığı sürece hastaların ilaçlarını rapor süresince aylık dozlarla doğrudan eczaneden alabilmesini hedeflediklerini açıkladı. Bu amaçla Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığından talepte bulunulduğu ve hazırlıkların sürdüğü belirtildi. Aile hekimlerinin mevcutlara ek olarak 1859 ilacı daha yazabildiği, 80 yaş üstündekilerin raporlarının evde düzenlendiği ve palyatif bakım yatak kapasitesinin 8 bin 618’e ulaştığı da paylaşıldı. Yazının devamında eczaneden doğrudan ilaç alımı, aile hekimlerinin yetkileri, evde sağlık hizmetlerindeki yapılanma ile palyatif bakım ve koruyucu sağlık başlıkları ele alınıyor. Önce eczaneye ilişkin yeni çalışmanın ayrıntılarına bakmak gerekiyor.
Eczaneden doğrudan ilaç alımına yönelik yeni çalışma
Kronik hastalıklarla yaşayan pek çok kişi için doktor randevusu almak, sırada beklemek ve reçete yazdırmak gündelik hayatın yorucu bir parçası hâline gelmiş durumda. Sağlık Bakanı Kemal Memişoğlu, rapora bağlı ilaç kullanan hastaların bu yükünü hafifletecek yeni bir çalışma yürüttüklerini açıkladı. Açıklamaya göre bir ilaç raporu düzenlendikten ve ilaç doktor tarafından bir kez yazıldıktan sonra, o ilaçla ilgili bir değişiklik olana kadar hastalar ilaçlarını eczaneden doğrudan alabilecek. Böylece aynı ilaç için yeniden doktora gidip ikinci bir reçete yazdırmaya gerek kalmayacak. Memişoğlu, bu talebi ilgili bakanlığa ilettiklerini ve bakanlığın hazırlık içinde olduğunu belirtti. Bu yönüyle çalışma, iki bakanlığın birlikte yürüttüğü bir hazırlık süreci olarak öne çıkıyor ve hastaların ilaca erişiminde yeni bir dönemin kapısını aralıyor. Özellikle düzenli ilaç kullanımının hayatın olağan bir parçası olduğu hastalar için bu gelişme, gündelik planlarını sağlık işlemleri etrafında kurmak zorunda kalmadan sürdürebilecekleri daha esnek bir yaşam düzeninin habercisi olarak görülüyor ve kamuoyunda geniş bir ilgiyle karşılanıyor.
Bakanın verdiği örnek, sistemin nasıl işleyeceğini somut biçimde ortaya koyuyor ve vatandaşın aklındaki soruların önemli bir kısmını yanıtlıyor. Memişoğlu, 6 aylık bir ilaç raporu bulunan bir hastayı örnek göstererek ilacın bir kez yazılmasının ardından eczaneden doğrudan alınabileceğini anlattı. Bu modelde raporlu ilaç kullanan kişi, raporun geçerli olduğu süre boyunca ilacını aylık dozlar hâlinde temin edebilecek. Açıklamanın özetinde de hastaların tedavilerinde değişiklik olmadığı sürece 3 ayda bir reçete yazdırmak amacıyla doktora gitmeden ilaçlarını alabilmesinin hedeflendiği vurgulanıyor. Böyle bir düzenleme, düzenli ilaç kullanan hastaların takvimini doktor ziyaretleri yerine kendi ihtiyaçlarına göre planlamasına imkân tanıyabilir. Memişoğlu, bu sistemi çok yakın zamanda vatandaşların hizmetine sunmayı umduklarını dile getirdi. Bu da hastaların ve yakınlarının, uzun süredir dile getirdikleri tekrar eden işlemlerin azaltılması beklentisine somut bir yanıt verilmesi anlamına geliyor ve sistemin hayata geçeceği günü merakla bekleyen geniş bir kesim oluşturuyor.
Yeni çalışmanın en çok dokunacağı kesimlerden biri, birden fazla rapora bağlı ilaç kullanan ve bu ilaçları farklı zamanlarda reçete ettirmek zorunda kalan hastalar olacak. Bakan, bu hastalara rahatlık sağlamayı amaçladıklarını özellikle belirtti ve düzenlemenin gerekçesini bu ihtiyaç üzerinden açıkladı. Farklı ilaçların farklı tarihlerde yazdırılması, hastalar için ayrı ayrı doktor ziyaretleri anlamına geliyor ve bu durum zaman ile emek kaybına yol açabiliyor. Planlanan sistemle birlikte ilaçların rapor süresi boyunca ulaşılabilir hâle gelmesi, bu tekrarlayan ziyaretlerin önüne geçebilir. Kronik hastalığı nedeniyle ilaç raporu olan yaşlıların her seferinde doktora gitmek yerine ilaçlarına daha kolay ulaşması, planlamanın temel hedefi olarak tanımlanıyor. Bu yaklaşım, sağlık hizmetinin hastanın ihtiyacına göre şekillenmesi gerektiği düşüncesini yansıtıyor. Tedavi süreci uzun soluklu olan hastalarda bu tür kolaylıkların, tedaviye bağlılığı güçlendirerek ilaçların aksatılmadan kullanılmasına da dolaylı biçimde katkı sunabileceği düşünülüyor ve bu nedenle düzenlemenin etkisinin yalnızca zaman tasarrufuyla sınırlı kalmayacağı öngörülüyor.
Düzenlemenin pratik etkileri yalnızca hastalarla sınırlı kalmayabilir ve sağlık sisteminin farklı halkalarında da hissedilebilir. Genel bir değerlendirme olarak, raporlu ilaç başvurularının eczanelere yönelmesi, eczanelerin düzenli ilaç talebine göre stok planlaması yapmasını daha önemli hâle getirebilir. Benzer şekilde polikliniklerde yalnızca reçete yenilemek için alınan randevuların azalması, hekimlerin muayene gerektiren hastalara daha fazla zaman ayırmasına katkı sunabilir. Hastaların da rapor sürelerini ve ilaç dozlarını düzenli olarak takip etmesi, sistemin sorunsuz işlemesi açısından faydalı bir alışkanlık olabilir. Raporun süresi dolmadan yenileme işlemleri için hekime başvurmak, tedavinin aksamaması bakımından dikkat edilmesi gereken bir nokta olarak görülebilir. Bu tür küçük önlemler, yeni düzenin sağlayacağı kolaylığın tam anlamıyla hissedilmesine yardımcı olabilir. Sonuç olarak yeni düzenin başarısı, hastaların, eczanelerin ve hekimlerin sürece ne kadar hızlı uyum sağlayacağına bağlı olarak şekillenebilir ve bu uyumun kolaylaştırılması için açık ve anlaşılır bilgilendirmelerin yapılması büyük önem taşıyabilir.
Aile hekimlerinin genişleyen yetkileri ve evde düzenlenen raporlar
Eczaneye ilişkin çalışma, yaşlıların hastaneye gitmeden sağlık hizmetine ulaşmasını amaçlayan daha geniş bir dönüşümün parçası olarak sunuluyor. Memişoğlu, bu hedef doğrultusunda ilaç, malzeme ve engelli sağlık raporu işlemlerinde yeni uygulamalar başlattıklarını söyledi. Bu uygulamalar arasında 80 yaş üstündeki kişilerin ilaç, malzeme ve engelli sağlık raporlarının evlerinde düzenlenmesi öne çıkıyor. İleri yaştaki bir kişinin rapor almak için hastaneye gitmesi, hem kendisi hem de ona eşlik eden yakınları için ciddi bir yük oluşturabiliyor. Raporların evde düzenlenmesi, rapora bağlı ilaç kullanan yaşlıların bu yükten kurtulmasına doğrudan katkı sağlayabilir. Bu adım, sağlık hizmetini hastanın bulunduğu yere taşıma anlayışının somut örneklerinden biri olarak dikkat çekiyor. Bu sayede yaşlı bireylerin bakımını üstlenen aile üyelerinin de zaman ve emek açısından önemli ölçüde rahatlaması mümkün hâle geliyor ve evdeki bakım düzeninin daha sakin bir şekilde sürdürülebilmesine imkân doğuyor.
Aile hekimlerine tanınan yeni yetkiler de dönüşümün önemli ayakları arasında yer alıyor ve birinci basamakta verilen hizmetin kapsamını genişletiyor. Memişoğlu, aile hekimlerinin ilaç reçete etme ile ilaç ve malzeme raporu düzenleme yetkilerinin genişletildiğini aktardı. Bakanın verdiği bilgiye göre aile hekimleri artık mevcutlara ilave olarak 1859 ilacı daha yazabiliyor. Bunun yanında ilaç ve malzeme raporlarının aile hekimi uzmanlarınca düzenlenebilmesinin de önü açıldı. Bu gelişme, raporlu ilaç kullanan hastaların pek çok işlemi semtlerindeki aile hekimi aracılığıyla tamamlayabilmesine zemin hazırlıyor. Yetki genişlemesi, hastane yoğunluğunun hafiflemesi açısından da anlamlı bir adım olarak değerlendirilebilir ve vatandaşın sağlık hizmetine erişim yolunu kısaltabilir. Aile hekimliğinin vatandaşa en yakın sağlık birimi olduğu düşünüldüğünde, bu yetki genişlemesinin hizmete erişimde mesafe ve bekleme süresi gibi engelleri azaltma potansiyeli taşıdığı rahatlıkla söylenebilir ve birinci basamağın önemi daha da artıyor.
Uzman hekim ile aile hekimi arasındaki iş bölümü de açıklamalarda ayrıntılı biçimde anlatıldı ve hastaların izleyeceği yol netleştirildi. Memişoğlu, bir hastanın önce uzman hekime muayene olması ve ilacının uzman hekim tarafından raporlanması hâlinde, sonraki dönemlerde tedavide değişiklik olmadığı sürece ilacın aile hekimi tarafından reçete edilebildiğini belirtti. Böylece rapora bağlı ilaç kullanan bir hastanın her ilaç ihtiyacında yeniden uzman hekime başvurmasının önüne geçiliyor. Bu düzen, uzman hekimin tanı ve tedavi planını belirlediği, aile hekiminin ise sürekliliği sağladığı bir model olarak okunabilir. Hastalar açısından bu yapı, hem zaman tasarrufu hem de daha yakın bir hekimle düzenli iletişim anlamına gelebilir. Eczaneden doğrudan ilaç alımına yönelik çalışma hayata geçtiğinde, bu zincirin bir halkası daha sadeleşmiş olacak. Bu modelin yaygın biçimde uygulanması, hem uzman hekimlerin iş yükünü dengeleyebilir hem de hastaların tedavi süreçlerini daha öngörülebilir bir takvim içinde yürütmelerine katkı sağlayabilir ve sağlık hizmetlerinin daha verimli kullanılmasına yardımcı olabilir.
Evde sağlık hizmetlerinde yeni yapılanma ve uzaktan takip
Memişoğlu, evde sağlık hizmetlerinin yeniden yapılandırıldığını ve özellikle yaşlı ile yatağa bağımlı kişilerin hastaneye gitmeden hizmete ulaşabilmesi için yeni bir sistem oluşturduklarını açıkladı. Bakan, yaşlılık döneminde sağlık hizmeti alma ihtiyacının kişinin yanı sıra ailesi için de önemli bir desteğe dönüştüğünü vurguladı. Bu nedenle evde sağlık hizmetlerini teknoloji, mevzuat ve yapısal açıdan yeniden ele aldıklarını ifade etti. Türkiye’de 2005 yılından bu yana evde sağlık hizmeti verildiğini hatırlatan Memişoğlu, bu hizmetin artık yeni bir yapılanmaya dönüştüğünü söyledi. Bu yapılanma, rapora bağlı ilaç kullanan ve hareket kabiliyeti kısıtlı olan yaşlılar için eczane düzenlemesiyle birlikte düşünüldüğünde daha da anlam kazanıyor. Yeni dönemin, mevcut hizmeti güçlendiren bir dönüşüm olarak tasarlandığı anlaşılıyor. Teknolojinin ve mevzuatın birlikte ele alınması, hizmetin yalnızca kapsamını değil niteliğini de dönüştürmeyi amaçlayan bütüncül bir yaklaşımın benimsendiğini gösteriyor ve evde sağlık alanında köklü bir değişimin başladığına işaret ediyor.
Yapılanmanın merkezinde, farklı hizmetlerin birbiriyle uyum içinde çalışması fikri bulunuyor. Memişoğlu, evde sağlık hizmetlerini, uzaktan sağlık hizmetlerini, palyatif hizmetleri ve aile hekimliğini koordineli çalışacak şekilde yeniden yapılandırdıklarını belirtti. Bu 4 yapının koordinasyonunu sağlamak üzere evde sağlık koordinasyon merkezleri oluşturuldu. Koordinasyon merkezleri, hastanın hangi hizmete ne zaman ihtiyaç duyduğunun tek bir noktadan izlenmesine imkân tanıyan bir işlev üstleniyor. Bu yaklaşım, daha önce birbirinden ayrı yürüyen hizmetlerin tek bir çatı altında buluşmasını sağlıyor. Hastanın farklı birimler arasında kaybolmadan bütüncül bir bakım alması, yapılanmanın temel hedefleri arasında görünüyor. Koordinasyonun güçlenmesi, aynı hastaya hizmet veren ekiplerin birbirinden habersiz hareket etmesinin önüne geçerek hem zaman kaybını hem de olası tekrarları azaltabilecek bir yapı ortaya koyuyor ve hizmet kalitesini yükseltme hedefini destekliyor.
Uzaktan takip sistemi, yeni yapılanmanın en dikkat çekici unsurlarından biri olarak öne çıkıyor. Memişoğlu, palyatif servisten evine gönderilen hastaların uzaktan sağlık hizmetlerinin elektronik sistem üzerinden takip edilebildiğini anlattı. Bu sistemle yaşlı hastaların uzaktan muayenesinin yapılabildiğini, ilaçlarının yazılabildiğini ve gerekli küçük müdahalelerin gerçekleştirilebildiğini belirtti. Bu çerçevede raporlu ilaç kullanan yaşlıların takibinin de evden yürütülebilmesi, hastaneye gidiş gelişlerin azalmasına katkı sağlayabilir. İhtiyaç hâlinde sağlık personelinin hastanın evine gönderilebildiği de açıklamalar arasında yer aldı. Böylece uzaktan izleme ile yerinde müdahale birbirini tamamlayan iki araç olarak kullanılıyor. Bu bütünlük, hastanın evde olduğu süre boyunca sağlık sistemiyle bağının kopmadan sürmesini sağlıyor ve hasta yakınlarına da yalnız olmadıkları duygusunu veren güven verici bir ortam oluşturuyor.
Sistemin işleyişinde yazılım altyapısının özel bir yeri bulunuyor ve ekipler arasındaki bilgi akışı bu altyapı üzerinden sağlanıyor. Memişoğlu, sağlık ekiplerinin hastanın durumundan birbirlerinin haberdar olmasını sağlayan bir yazılım altyapısıyla çalıştıklarını aktardı. Bakanın ifadesine göre koordinasyon merkezinin yönettiği bu yapıda herkes birbirinden haberdar oluyor ve hasta birebir takip ediliyor. Bu altyapının sağlayabileceği yararlardan biri, raporlu ilaç kullanan bir hastanın tedavisindeki değişikliklerin ekipler arasında anında paylaşılması olarak düşünülebilir. Memişoğlu, sistemin şu anda 2 şehirde örnek olarak çalıştırıldığını ve bu şehirlerde başarılı sonuçlar alındığını söyledi. Bakan, sistemin çok yakında Türkiye genelinde yaygınlaştırılacağını da açıkladı. Pilot uygulamalarda elde edilen deneyimlerin ülke geneline taşınması, farklı şehirlerin ihtiyaçlarına göre uyarlanmış bir hizmet modelinin oluşturulmasına da katkı sağlayabilir ve yaygınlaştırma sürecinin daha sağlıklı ilerlemesine yardımcı olabilir.
Yeni sistemin bir diğer iddialı yanı, makineye bağlı hastaların bile evlerinde takip edilebilmesi hedefi oldu. Memişoğlu, tıbbi destek cihazına bağlı hastaların destek tedavileriyle birlikte kendi evlerinde, kendi ortamlarında izlenebildiğini belirtti. Bakan, hastanın ailesine de gerekli eğitimlerin verilerek bakım sürecine destek olunduğunu ifade etti. Genel bir değerlendirme olarak, aile bireylerinin bu eğitimlere düzenli katılması ve öğrendiklerini evdeki bakım rutinine yansıtması, olası risklerin erken fark edilmesine yardımcı olabilir. Evde bakım yapan yakınların, rapora bağlı ilaç dozlarını ve cihaz kullanımını kayıt altında tutması da sağlık ekipleriyle iletişimi kolaylaştırabilir. Memişoğlu ayrıca benzer bir yapılanmanın daha önce de bulunduğunu, ancak bu kadar güçlü bir elektronik altyapıyla desteklenmediğini hatırlattı. Bu açıklama, yeni sistemin sıfırdan kurulan bir yapı olmaktan çok, var olan bir hizmetin teknolojiyle güçlendirilmiş ve daha bütüncül hâle getirilmiş bir sürümü olduğunu ortaya koyuyor ve geçmiş deneyimin değerini de vurguluyor.
Evde sağlık hizmetlerinin önem kazanmasının ardında, hastaneye gitmenin yaşlılar için taşıdığı riskler de bulunuyor. Memişoğlu, yaşlı veya yatağa bağımlı kişilerin kan tahlili, muayene ve tedavi için hastaneye gitmesinin enfeksiyon ve düşme gibi riskleri beraberinde getirdiğini vurguladı. Bu nedenle sağlık hizmetlerinin mümkün olduğunca hastanın bulunduğu yere götürülmesinin önem taşıdığını söyledi. Bakan, sağlık hizmetini vatandaşın ayağına getirmeye çalıştıklarını ve özellikle yaşlı grubun hizmete evinde ulaşmasını hedeflediklerini dile getirdi. Bu bakış açısı, raporlu ilaç kullananlar için eczaneden doğrudan alım ile evde rapor düzenlenmesi gibi adımların ortak noktasını oluşturuyor. Hepsi, yaşlı vatandaşların sağlık hizmetine erişirken karşılaştıkları fiziksel engelleri azaltmaya yönelik birbirini tamamlayan uygulamalar olarak görülüyor. Bu nedenle hastaneye gitmeden hizmet almanın sağladığı kolaylık, yalnızca konforla değil, hastanın güvenliğiyle de doğrudan ilişkili bir mesele olarak öne çıkıyor ve evde sağlık hizmetlerinin önemini daha da artırıyor.
Palyatif bakım kapasitesi ve koruyucu sağlığa yapılan çağrı
Açıklamalarda palyatif bakım alanında atılan adımlar da geniş yer tuttu ve bu alandaki kapasite rakamlarla ortaya kondu. Memişoğlu, yoğun bakımda tedavisi tamamlandığı hâlde makineye bağlı olması ya da daha sık bakım desteğine ihtiyaç duyması nedeniyle hastaneden ayrılamayan hastalar bulunduğuna dikkat çekti. Bu durumun hem hasta ve yakınları hem de yoğun bakım ihtiyacı olan diğer hastalar için sorun oluşturabildiğini belirtti. Söz konusu hastalar için palyatif kritik bakım alanları tanımlandığını ve Türkiye’de şu anda 747 palyatif kritik bakım alanı bulunduğunu açıkladı. Kapasitenin önemi, rapora bağlı ilaç kullanan pek çok kronik hastanın da bakım sürecinin bir aşamasında bu tür hizmetlere ihtiyaç duyabileceği düşünüldüğünde daha net anlaşılıyor. Bu alanlarda hastalar yoğun bakım desteğine benzer hizmet alırken yakınları da onları ziyaret edebiliyor. Bu düzenleme, yoğun bakım yataklarının gerçekten ihtiyaç duyan hastalar için daha etkin kullanılmasına da imkân tanıyabilecek bir adım olarak değerlendiriliyor ve sağlık tesislerindeki kapasite yönetimine katkı sağlıyor.
Palyatif bakım zincirinin bir sonraki halkasını palyatif servisler oluşturuyor. Memişoğlu, hastanın artık çok büyük bir sağlık desteğine ihtiyacı kalmadığında palyatif servislerin devreye girdiğini anlattı. Bakanın paylaştığı verilere göre kamu sağlık tesislerinde 7 bin 229, üniversite hastanelerinde 522 ve özel sağlık tesislerinde 120 palyatif bakım yatağı bulunuyor. Bu yataklara 747 palyatif kritik bakım yatağı eklendiğinde toplam kapasite 8 bin 618’e ulaşıyor. Rakamlar, palyatif bakım yataklarının büyük bölümünün kamu sağlık tesislerinde yer aldığını açıkça gösteriyor. Memişoğlu, uygun koşullar oluştuğunda hastaların evlerine gönderilebildiğini ve takibin evde sürdürüldüğünü belirtti. Hastaların durumlarına göre yoğun bakımdan kritik bakıma, oradan servise ve en sonunda eve uzanan bu kademeli yapı, bakımın her aşamada sürekliliğini korumayı amaçlayan bir zincir olarak dikkat çekiyor.
Bakan, sağlık hizmetlerinin yalnızca hastalıkların tedavisine odaklanmaması gerektiğinin de altını çizdi. Memişoğlu, toplumun bakanlıktan en çok hastalığının tedavi edilmesini talep ettiğini, oysa önceliğin hastalık ortaya çıkmadan önce sağlıklı yaşamın desteklenmesi olması gerektiğini söyledi. Bakan, vatandaşlardan esas beklentilerinin sağlık talep etmeleri, hastalanmamak ve sağlıklı kalmak için destek istemeleri olduğunu ifade etti. Bu talebe hazır olduklarını da sözlerine ekledi. Açıklamanın bu bölümü, tedaviden önce korumayı esas alan bir sağlık anlayışının öne çıkarıldığını gösteriyor. Memişoğlu, önemli olanın insanların sağlıklı yaşaması ve sağlıklı yaşlanması olduğunu vurguladı. Bu vurgu, sağlık politikalarında tedavi odaklı bakıştan koruyucu ve önleyici bir anlayışa doğru ağırlık kaydırılması gerektiği düşüncesini güçlü biçimde yansıtıyor ve bireylere kendi sağlıklarına sahip çıkma sorumluluğunu hatırlatıyor.
Koruyucu sağlık hizmetlerine erişim için somut adresler de gösterildi. Memişoğlu, vatandaşlara aile hekimlerine ve Sağlıklı Hayat Merkezlerine başvurma çağrısında bulundu. Bu merkezlerde fizyoterapist ve diyetisyen hizmetlerinin ücretsiz verildiğini belirtti. Aile hekimliklerinde ise koruyucu sağlık hizmetleri kapsamında kanser taramaları ve çeşitli tetkiklerin yapılabildiğini hatırlattı. Genel bir değerlendirme olarak, bu ücretsiz hizmetlerden düzenli biçimde yararlanmak, kronik hastalıkların erken dönemde fark edilmesine ve uzun vadede ilaç ihtiyacının azalmasına katkı sağlayabilir. Taramaların aksatılmadan yaptırılması, bireylerin kendi sağlıkları üzerinde daha fazla söz sahibi olmasına da yardımcı olabilir. Bu çağrı, vatandaşların sağlık sistemine yalnızca hastalandıklarında değil, sağlıklı kalmak için de başvurabilecekleri bir kaynak olarak bakmalarını teşvik eden önemli bir mesaj niteliği taşıyor.
Tüm bu açıklamalar birlikte değerlendirildiğinde, yaşlıların ve kronik hastaların sağlık hizmetine erişimini kolaylaştırmaya yönelik çok yönlü bir yaklaşım dikkat çekiyor. Eczaneden doğrudan ilaç alımına ilişkin çalışma, aile hekimlerinin genişleyen yetkileri ve 80 yaş üstüne evde düzenlenen raporlar bu yaklaşımın ilaç tarafını oluşturuyor. Evde sağlık koordinasyon merkezleri, uzaktan takip sistemi ve 8 bin 618’e ulaşan palyatif bakım kapasitesi ise bakım tarafını güçlendiriyor. Memişoğlu, sağlık hizmetlerinin bu hedefleri karşılayacak altyapı ve insan gücüne sahip olduğunu vurguladı. Bakan, vatandaşların hastalanmadan önce koruyucu sağlık hizmetlerinden daha fazla yararlanmasını istedi. Hazırlığı süren eczane düzenlemesinin ne zaman hayata geçeceği ise önümüzdeki dönemde en çok merak edilen konular arasında yer alacak. Bu nedenle eczane düzenlemesinin ayrıntıları netleştikçe hastaların ve yakınlarının yeni süreci yakından izlemesi, sağlanacak kolaylıklardan en verimli biçimde yararlanabilmeleri açısından önemli olmaya devam edecek.
