Ekonomik zorluklar ülkelerin toplumsal dokusunu zaman içinde önemli ölçüde değiştirebilir. Özellikle uzun süreli dış baskılar ile iç yapısal sorunların birleşmesi vatandaşların temel ihtiyaçlarını karşılamasını güçleştirir. Bu durum alışılmadık ticaret yöntemlerinin ortaya çıkmasına zemin hazırlar ve halk arasında derin bir kaygı yaratır. (21 Şubat 2026, 23:58 itibarıyla hazırlanan bu makale ile ilgili bazı bilgiler tablo halinde makalenin aşağısında verilmiştir.)
Tahran’ın kalabalık marketlerinden birinde genç bir vatandaş yoğurdun taksitle satıldığını görünce kendi kendine yüksek sesle sormuş. Gerçekten bu kadar mı düştük şeklindeki sözler yaşanan ekonomik çöküşün özeti niteliğindedir. Temel bir gıda maddesinin vadeli satışa konu olması alım gücünün ne denli gerilediğini somut şekilde gözler önüne sermektedir.
Benzer şekilde bir anne iki demet ıspanağın fiyatını duyunca büyük bir şaşkınlık yaşamış. Bu miktar dolar cinsinden yaklaşık yirmi sekiz dolara denk gelmektedir. Sebze gibi vazgeçilmez günlük tüketim ürünlerinin bu seviyeye ulaşması aile bütçelerini ciddi biçimde zorlamaktadır. Savaş söylentileri ve askeri hareketlilik konuşulurken asıl patlamanın fiyatlarda yaşandığı belirtilmektedir.
Para biriminin dolar karşısında son bir yılda yüzde seksen dört oranında değer kaybetmesi enflasyonist baskıları zirveye taşımıştır. Resmi verilere göre yıllık gıda enflasyonu yüzde yetmiş iki seviyesinde açıklanırken bağımsız ekonomistler pirinç süt tavuk ve sebze gibi ürünlerde artışın yüzde yüzü aştığını vurgulamaktadır. Fiyatlar neredeyse haftalık değişim göstermekte ve esnaf sabah sattığı malı akşam aynı fiyata temin edemediğini ifade etmektedir.
Gelir düzeyleri ile yaşam maliyetleri arasındaki uçurum giderek büyümektedir. Asgari ücret yaklaşık elli beş ila altmış dolar bandında kalırken ortalama memur maaşı yetmiş beş ila doksan beş dolar arasında seyretmektedir. Emekli aylıklarının çoğu elli ila yetmiş doların altında kalmakta ve Tahran’da ortalama bir dairenin kirası yüz doksan ila üç yüz on dolar arasında değişmektedir. Bir emeklinin geliri kirasının üç ila dört katı kadar düşük kalabilmektedir.
Orta gelir grubu hızla erimektedir. Birçok aile geçim sıkıntısını aşmak için ikinci iş arayışına girmekte ev eşyalarını satmakta veya altın gibi birikimlerini bozdurmaktadır. Bankalardan döviz çekip ülkeyi terk etme girişimleri ise sıkı kısıtlamalar nedeniyle büyük ölçüde engellenmektedir. Uluslararası kuruluşların büyüme tahminleri yüzde bir seviyesinde kalırken birçok ekonomist daralma beklemektedir.
Aralık ayında başlayan protesto hareketleri ekonomik çöküşün siyasi yansımalarını da ortaya koymuştur. Sübvansiyonların büyük ölçüde kaldırılması yeni zam dalgalarını tetiklemiş ve geniş kesimlerde öfkeye neden olmuştur. Büyük çarşıda esnaf iflas nedeniyle kepenk kapatmakta ve bankacılık krizinde milyonlarca mevduat sahibi mağdur durumdadır.
Genç işsizlik oranı resmi olarak yüzde yirmiyi aşarken gerçek rakamların daha yüksek olduğu belirtilmektedir. Üniversite mezunları seksen ila yüz dolar maaşla çalışmayı şans olarak görmektedir. Bir ev satın almak ise orta gelirli bir vatandaş için onlarca yıllık maaş toplamına denk gelmektedir. Bu koşullar geleceğe dair umutları önemli ölçüde törpülemektedir.
Temel Gıdalara Erişimde Yeni Yöntemler
Yoğurt gibi günlük vazgeçilmezlerin taksitle satılması kısa vadede rahatlama sağlasa da uzun dönemde borç yükünü artırmaktadır. Bu uygulama ekonomik sıkıntının derinliğini sembolik biçimde yansıtmaktadır. Vatandaşlar beslenme alışkanlıklarını bile gözden geçirmek zorunda kalmaktadır.
Para Birimindeki Hızlı Devalüasyon
Riyalin değer kaybı ithalata bağımlı sektörleri doğrudan vurmaktadır. Gıda fiyatlarındaki haftalık artışlar tedarik zincirlerini kırılgan hale getirmekte ve ticari güveni zedelemektedir. Bu süreç genel ekonomik istikrarsızlığı pekiştirmektedir.
Gelir Gider Dengesizliği ve Orta Sınıfın Erimesi
Maaşların düşük kalması karşısında konut ve gıda giderlerinin yüksek olması toplumsal yapıyı derinden etkilemektedir. İkinci işler ve varlık satışı gibi yöntemler geçici çözümler sunarken kalıcı refah kaybına yol açmaktadır. Genç nesillerde gelecek kaygısı giderek yaygınlaşmaktadır.
Toplumsal Gerilimler ve Protesto Dinamikleri
Ekonomik nedenlerin tetiklediği hareketler rejimle ilgili tartışmaları da gölgede bırakmaktadır. Su kıtlığı enerji darboğazları ve bankacılık sorunları krizin çok boyutlu olduğunu göstermektedir. Halk istikrarlı bir durgunluk bile lüks olarak görmeye başlamıştır.
Gelecek Perspektifi ve Yapısal Sorunlar
Krizin aşılması için köklü reformlara ihtiyaç duyulmaktadır. Ancak mevcut belirsizlik yatırımları dondurmakta ve ticaretin canlanmasını engellemektedir. Temel ihtiyaçlara erişimdeki güçlükler devam ettikçe toplumsal huzursuzluk artma potansiyeli taşımaktadır.
İran Ekonomik Göstergeleri Özeti
Para Birimi Değer Kaybı Yüzde 84
Yıllık Gıda Enflasyonu Yüzde 72
Asgari Ücret 55 ila 60 dolar
Tahran Ortalama Kira 190 ila 310 dolar
Memur Maaşı 75 ila 95 dolar
Emekli Aylığı 50 ila 70 dolar
Bu veriler yaşanan ekonomik sıkıntının boyutlarını net biçimde ortaya koymaktadır. Temel gıdaların taksitle satılması gibi görüntüler toplumun karşı karşıya kaldığı gerçekleri çarpıcı şekilde yansıtmaktadır. Gelecek dönemde atılacak adımlar bu zorlukların hafifletilmesinde belirleyici rol oynayacaktır. Gelişmeler yakından takip edilmeye devam etmektedir.