Dünya siyasetinde son yıllarda yaşanan değişimler birçok ülkeyi yakından ilgilendirmektedir. Bertelsmann Vakfı’nın hazırladığı Dönüşüm Endeksi raporu bu bağlamda kapsamlı bir analiz sunmaktadır. 137 ülkenin incelendiği çalışmada otokratik rejimlerin sayısının rekor düzeye çıktığı belirtilmektedir. Türkiye de bu kategoride yer alan ülkeler arasında değerlendirilmektedir. Küresel demokrasi standartlarının korunması ortak bir hedef haline gelmiştir. Raporun bulguları uzun vadeli siyasi dinamikleri etkileyebilir.
Bertelsmann raporu 2006 yılından bu yana iki yılda bir yayımlanmaktadır. 2026 Dönüşüm Endeksi çalışması Şubat 2023 ile Ocak 2025 arasındaki dönemi kapsamaktadır. İncelenen ülkelerin yarısından fazlasında otokratik yönetimlerin egemen olduğu sonucuna varılmıştır. Bu sayı araştırmanın başladığı tarihten itibaren en yüksek rakamı temsil etmektedir. Demokrasilerin çoğunlukta olduğu dönemler artık geride kalmış gibi görünmektedir. Rapor bu eğilimin arkasındaki nedenleri de detaylı biçimde ele almaktadır.
Küresel Otokratik Eğilimlerin Yükselişi
Bertelsmann Vakfı raporu dünya genelinde 77 ülkenin otokratik rejimlerle yönetildiğini ortaya koymuştur. Bu ülkelerden 52’si temel hakların tamamen hiçe sayıldığı sert otokrasiler olarak sınıflandırılmıştır. Polonya ve Brezilya gibi örneklerde toplumsal direncin demokrasiye dönüş yolunu açtığı vurgulanmıştır. Ancak genel tablo otokratik eğilimlerin güçlendiğini göstermektedir. Seçilmiş hükümetlerin demokratik kurumları içten içe çürüttüğü belirtilmiştir. Bu gelişmeler çoklu krizleri ve otokratik aktörlerin etkisini artırmaktadır.
Rapor basın özgürlüğü ifade özgürlüğü ve toplantı özgürlüklerindeki kısıtlamalara özel bir yer ayırmıştır. Bu alanlardaki daralma 2006 yılından beri en düşük seviyeye gerilemiştir. Bağımsız kurumların iktidara sadık kişilerle doldurulduğu veya devre dışı bırakıldığı ifade edilmiştir. Parlamentoların ve yargının engellendiği durumlar da raporda yer almaktadır. Demokrasiyi ayakta tutan unsurlardaki zayıflama dikkat çekicidir. Otokratik eğilimler birçok ülkede benzer şekilde gözlenmektedir.
Seçim süreçlerinde demokratik asgari standartların karşılanmadığı ülkelerin oranı yüzde 54’e ulaşmıştır. Belarus Rusya veya Ruanda gibi ülkelerde seçimler meşruiyet ritüeli olarak nitelendirilmiştir. Gürcistan ve Sırbistan’da manipülasyonlar otokrasi sınıflandırmasına yol açmıştır. Afrika ülkelerinde askeri darbelerle seçimlerin askıya alındığı örnekler de raporda yer almıştır. Senegal’de Anayasa Mahkemesi’nin olumlu rolü ise dikkat çeken istisnalardan biridir. Bu bulgular küresel demokrasi kalitesini sorgulatmaktadır.
Türkiye’nin Rapordaki Yeri ve Siyasi Değerlendirmeler
Bertelsmann Dönüşüm Endeksi raporunda Türkiye otokratik rejimler arasında gösterilmiştir. 2023 Cumhurbaşkanlığı seçimlerinin rekabetçi bir süreç olduğu belirtilmiştir. Ancak devlet kaynaklarının seçim çalışmalarında geniş çapta kullanıldığı ve iktidarın medya üzerinde bariz etki yarattığı vurgulanmıştır. Muhalif politikacıların hukuki baskı altında tutulduğu ifade edilmiştir. 2024 yerel seçimlerinde muhalefetin belirgin zaferine rağmen çok sayıda seçilmiş belediye başkanının tutuklanması siyasi çoğulculuğun sınırlarını ortaya koymuştur. Güçlü merkezileştirilmiş başkanlık sistemi ve yargının sınırlı bağımsızlığı bu gelişmeleri pekiştirmektedir.
Raporda ekonomik durumun yarattığı gerginliğe de değinilmiştir. Seçimler öncesinde enflasyon para biriminin değer kaybı ve yüksek harcamalar bütçeye ve nüfusa yük oluşturmuştur. Seçim sonrası uygulanan sıkı para politikası yaşam maliyetlerini artırmıştır. Yapısal açıklar yolsuzluk ve yüksek dış borç ekonomik toparlanmayı engellemektedir. 2023 Kahramanmaraş depremlerinin planlama ve organizasyon eksikliklerini ortaya çıkardığı kaydedilmiştir. Bu unsurlar raporun Türkiye bölümünde detaylı biçimde analiz edilmiştir.
Yeni diyalog sürecinin siyasi taktik nedenlerle başlatıldığı görüşü raporda yer almaktadır. Körfez ülkeleriyle ilişkilerin iyileşmesinin ekonomik fırsatlar yarattığı belirtilmiştir. Suriye ve Ortadoğu’daki gelişmelerin Türkiye’nin temkinli ve pragmatik rolünü şekillendirdiği ifade edilmiştir. Popülist liderlerin popülaritesinin azaldığına dair örnekler arasında Türkiye’deki kitlesel protestolar da gösterilmiştir. Bu değerlendirmeler siyasi dinamiklerin değişebileceğini ima etmektedir. Raporun Türkiye ile ilgili bölümü dikkatle incelenmelidir.
Ekonomik ve Sosyal Boyutlardaki Bulgular
Bertelsmann raporu otokratik yönetimlerle yoksulluk arasında güçlü bir bağ olduğunu ortaya koymuştur. İncelenen otokratik rejimlerin üçte ikisinde yoksulluk ve eşitsizliğin belirgin olduğu kaydedilmiştir. Demokratik ülkelerin yalnızca dörtte biri benzer sosyoekonomik zorluklar yaşamaktadır. Kaynak verimliliğinde ise yalnızca sekiz otokratik rejim demokratik hükümetlerin ortalamasını yakalayabilmiştir. Sosyal sorunlar yetersiz kamu hizmetleri ve sömürücü ekonomik yapılar protestoların dinmemesine neden olmaktadır.
Raporda Macaristan Başbakanı Viktor Orban ve Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan gibi popülistlerin popülaritesinin azaldığı görüşü savunulmuştur. Macaristan’daki anket sonuçları ve Türkiye’deki siyasi muhalif tutuklamalarına karşı düzenlenen gösteriler bu duruma örnek gösterilmiştir. Otokratik rejimlerdeki memnuniyetsizlik vatandaşların tepkilerini artırmaktadır. Bu eğilimler uzun vadede siyasi dönüşümlere zemin hazırlayabilir. Raporun sosyoekonomik analizleri geniş bir perspektif sunmaktadır.
Bertelsmann Vakfı Dönüşüm Endeksi 137 gelişmekte olan veya geçiş sürecindeki ülkeyi kapsamaktadır. Almanya veya ABD gibi 23 OECD ülkesi araştırmanın dışında tutulmuştur. Çalışma demokrasi piyasa ekonomisi ve yönetişim kalitesini analiz etmektedir. Türkiye’nin sınıflandırması bu çerçevede değerlendirilmelidir. Raporun bulguları uluslararası kamuoyunda tartışma yaratmaktadır. Küresel istikrar açısından önemli sonuçlar içermektedir.
Dünya genelinde demokrasi erozyonu çoklu krizleri tetiklemektedir. Otokratik aktörlerin uluslararası etkisi artmaktadır. Bağımsız kurumların zayıflaması denetim mekanizmalarını etkilemektedir. Seçimlerin manipülasyona açık hale gelmesi meşruiyet sorunlarını derinleştirmektedir. Rapor bu tehlikelere dikkat çekerek çözüm arayışlarını teşvik etmektedir. Ülkelerin kendi iç dinamikleri bu süreçte belirleyici rol oynamaktadır.
Bertelsmann raporu otokratik eğilimlerin demokrasilerde de görüldüğünü vurgulamaktadır. Bu eğilimler kurumları içten içe çürütmektedir. Basın ve ifade özgürlüklerindeki kısıtlamalar en belirgin örnekler arasındadır. Parlamentoların devre dışı bırakılması yargının engellenmesi gibi durumlar yaygındır. Raporun uyarıları küresel demokrasi savunucuları için önemli bir referans oluşturmaktadır. Gelecekteki siyasi gelişmeler bu bulgular ışığında şekillenebilir.
Türkiye’nin rapordaki konumu siyasi ve ekonomik reform ihtiyaçlarını gündeme getirmektedir. Seçim süreçlerindeki rekabetçilik olumlu bir unsur olarak kaydedilmiştir. Ancak hukuki baskılar ve medya etkisi eleştirilen noktalar arasında yer almaktadır. Ekonomik toparlanma için yapısal değişiklikler gerektiği belirtilmiştir. Deprem yönetimi gibi alanlardaki eksiklikler de raporda vurgulanmıştır. Bu değerlendirmeler ulusal tartışmalara katkı sağlayabilir.
Sonuç olarak Bertelsmann Dönüşüm Endeksi 2026 raporu otokratik rejimlerin küresel yükselişini net biçimde ortaya koymuştur. Türkiye’nin bu kategorideki yeri dikkatle incelenmelidir. Demokrasi standartlarının korunması ortak sorumluluk olarak görülmelidir. Raporun bulguları siyasi aktörlere ve sivil topluma önemli mesajlar içermektedir. Küresel barış ve istikrar bu tür analizlerle desteklenebilir. Gelecek çalışmaların benzer titizlikle devam etmesi beklenmektedir.
