HaberlerSon Dakika Gelişmeleri

İran hediyeleriyle gidiyor! Erdoğan ABD ziyaret kararı açıklandı

İran hediyeleri ABD temasları öncesinde atılan sıralı adımların perde arkasını ve olası diplomatik getirilerini merak konusu haline getiriyor çünkü kararların tam ziyaret günlerine denk gelmesi birçok gözlemciyi şaşırtacak nitelikte gelişmelerin habercisi olabilir.

İran hediyeleri ABD ziyareti öncesinde alınan bir dizi idari kararla birlikte diplomasi masasına taşınıyor. Adalet ve Kalkınma Partisi (AKP) Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan 20-23 Eylül 2026 günlerinde New York kentinde düzenlenecek Birleşmiş Milletler (BM) 81. Genel Kurulu genel görüşmelerine katılmak üzere Amerika Birleşik Devletleri (ABD) topraklarına gidecek. Konuşmasını 22 Eylül günü güveni yeniden inşa etmek dönüşümü yönetmek herkes için sonuç üreten bir BM ana teması çerçevesinde gerçekleştirecek. Ziyaret programında BM Genel Sekreteri ile görüşmenin yanı sıra çeşitli ülkelerin devlet ve hükümet başkanlarıyla ikili temaslar da bulunuyor. ABD de yaşayan vatandaş temsilcileri Türk Amerikan iş çevreleri ve düşünce kuruluşu mensuplarıyla ayrı programlar yapılması öngörülüyor. Ziyaretin hemen öncesinde Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK) Golden Global Yatırım Bankası ndaki yüzde 99,98 lik paya ilişkin temettü dışındaki ortaklık haklarının Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu (TMSF) tarafından kullanılmasına karar verdi. Aynı dönemde İran devletine ait Bank Mellat ın 1982 yılından beri süren faaliyet izni kaldırıldı. İranlı Mahan Air şirketinin İstanbul ve Ankara seferleri 21 Eylül den itibaren durduruldu. ABD Hazine Bakanlığı nın daha önce Golden Global Yatırım Bankası nın İran Devrim Muhafızları Ordusu Kudüs Gücü adına on milyonlarca dolarlık işlemi kolaylaştırdığı yönündeki iddiası banka tarafından reddedilmişti.

Bank Mellat ın 2025 sonu itibarıyla 2,08 milyar TL aktif büyüklüğü 1,01 milyar TL mevduatı ve 980 milyon TL özkaynağı bulunuyordu. Bu yazıda ziyaretin diplomatik kapsamı finansal düzenlemelerin arka planı havacılık kısıtlamalarının yansımaları ve bölgesel dengelerdeki olası kaymalar ayrıntılı biçimde ele alınacak. Ziyaret takviminin açıklanmasıyla eşzamanlı yürürlüğe giren idari tasarruflar diplomatik hazırlığın parçası olarak okunuyor.

Ziyaret programının diplomatik derinliği ve çok taraflı temaslar

Erdoğan ın New York programı yalnızca genel kurul konuşmasıyla sınırlı kalmayacak çünkü ikili görüşmeler bölgesel krizlerden ticaret koridorlarına kadar geniş bir yelpazeyi kapsayacak şekilde tasarlandı. BM Genel Sekreteri ile yapılacak görüşmede küresel yönetişim reformları ve çatışma bölgelerindeki insani erişim konuları öne çıkabilir. Çeşitli ülkelerin devlet başkanlarıyla gerçekleştirilecek temaslarda Doğu Akdeniz enerji denklemi Kafkasya istikrarı ve Orta Doğu da ateşkes mekanizmaları gibi başlıkların gündeme gelmesi bekleniyor. ABD de mukim vatandaşlarla yapılacak buluşmalar diaspora oy davranışı ve yatırım iştahı açısından iç politikaya da dolaylı mesaj taşıyabilir. Düşünce kuruluşu temsilcileriyle düzenlenecek oturumlar ise yaptırım uyumu ve ikincil yaptırım riskleri üzerine teknik düzeyde fikir alışverişine zemin hazırlar. Bu çok katmanlı programın başarı ölçütü somut mutabakat metinlerinden ziyade sonraki aylarda kurulacak çalışma gruplarının niteliği olacaktır.

Programın ilk gününe denk getirilen konuşma metni güven inşası vurgusuyla kaleme alınmış görünüyor ve bu vurgu son dönemde gerilen bazı müttefiklik hatlarını yumuşatma niyeti taşıyor. Konuşmada dönüşümü yönetmek ifadesinin pratikte hangi somut önerilere evrileceği merak konusu çünkü genel kurul kürsüsü çoğu zaman ilkesel çağrıların ötesine geçmez. Yine de Erdoğan ın geçmiş genel kurul konuşmalarında olduğu gibi bu kez de somut proje önerileri dile getirmesi halinde dikkatler hemen uygulama takvimine kayacaktır. İş çevreleriyle yapılacak toplantılarda ise yaptırım uyumlu finansman kanallarının nasıl genişletilebileceği masaya yatırılabilir. Bu tür toplantılar genellikle kamuya kapalı tutulduğu için sonuçların resmi bildirilerden ziyade sonraki haftalarda açıklanan kredi ve yatırım anlaşmalarından izlenmesi gerekir. Programın bu denli yoğun tutulması heyetin kısa sürede azami sayıda aktörle temas kurma stratejisini yansıtır.

ABD yönetiminin İran politikasındaki sertleşme eğilimi ziyaretin arka planını oluşturuyor ve Türkiye nin attığı adımlar bu eğilimle örtüşen bir uyum sinyali olarak yorumlanıyor. Golden Global dosyasında TMSF nin devreye girmesi bankacılık sektöründe uyum maliyetlerinin yükseldiğini gösteriyor. Aynı dönemde alınan diğer kararlar da benzer bir uyum çizgisini güçlendiriyor. Bu uyumun karşılığında Türkiye nin F-16 modernizasyonu veya yaptırım muafiyeti gibi dosyalarda ilerleme beklemesi doğal karşılanır. Ancak diplomatik karşılığın her zaman eşzamanlı ve görünür olmadığı unutulmamalıdır. Ziyaret sonrası açıklanacak ortak bildiri metinlerinin dili bu bakımdan yakından izlenmelidir.

Finansal kurumlara yönelik tasarrufların stratejik zamanlaması

Kararların peş peşe ve ziyaretin hemen öncesine denk getirilmesi tesadüfi görünmüyor çünkü uluslararası finans kuruluşları bu tür adımları yaptırım uyumunun somut kanıtı olarak kayda geçirir. BDDK nın Golden Global Yatırım Bankası ndaki ortaklık haklarını TMSF ye bırakması bankanın operasyonel bağımsızlığını fiilen sona erdirdi. Banka yönetimi ABD iddialarını başından beri reddetmiş ve adı geçen kişi ya da kuruluşlarla müşteri ilişkisi bulunmadığını açıklamıştı. Yine de idari tasarrufun ziyaret öncesine bırakılması dosyanın diplomatik müzakere masasına taşınmasına olanak tanır. Bank Mellat ın faaliyet izninin kaldırılması ise 1982 den beri süren bir varlığı sona erdirdiği için daha köklü bir kırılma anlamına geliyor. Bu banka özellikle iki ülke arasındaki ticari işlemlere aracılık ettiği için alternatif ödeme kanallarının hızla devreye alınması gerekecek.

İran hediyeleri niteliğindeki bu adımlar finans sektöründe uyum birimlerinin iş yükünü artırırken aynı zamanda uluslararası muhabir banka ilişkilerinde Türkiye lehine bir algı değişikliği yaratabilir. Bank Mellat ın 2,08 milyar TL lik aktif büyüklüğü sistemik risk oluşturacak boyutta olmasa da niş ticaret finansmanı alanında boşluk bırakacaktır. Şirketlerin bu boşluğu başka aracı kurumlar ya da üçüncü ülke bankaları üzerinden doldurma çabası maliyetleri yükseltebilir. Uzmanlar bu tür geçiş dönemlerinde döviz transfer sürelerinin uzayabileceğini ve akreditif koşullarının sıkılaşabileceğini belirtiyor. Bu nedenle ihracatçı firmaların mevcut sözleşmelerini gözden geçirmesi ve olası gecikmelere karşı ek teminat mekanizmaları kurması öneriliyor. Sektörel etki özellikle kimya petrokimya ve tarım ürünleri ticaretinde hissedilecek çünkü bu kalemler geleneksel olarak söz konusu banka üzerinden yürütülüyordu.

Zamanlamanın bilinçli seçildiği yönündeki değerlendirmeler ziyaret sırasında kurulması muhtemel teknik çalışma gruplarına işaret ediyor. ABD tarafı uzun süredir Türkiye nin İran ile finansal bağlarını mercek altında tutuyordu. Atılan adımlar bu merceği kısmen kapatacak bir jest olarak okunabilir. Ancak jestin kalıcı bir politika değişikliğine dönüşüp dönüşmeyeceği sonraki altı ay içinde izlenecek denetim raporlarından anlaşılacak. TMSF nin bankadaki hakları nasıl kullanacağı ve olası satış ya da tasfiye sürecinin nasıl işletileceği henüz netleşmedi. Bu belirsizlik yatırımcıların kısa vadeli bekle gör tutumunu güçlendirebilir.

Finansal düzenlemelerin bir başka boyutu da yerli bankaların ikincil yaptırım riskini azaltma çabasıdır. Muhabir banka ilişkilerinde aksamama kaygısı birçok kurumun İran bağlantılı işlemleri çoktan kısıtladığı bir ortamda idari kararlar bu fiili durumu resmileştirmiş oldu. Kararların ardından bankacılık sektöründe uyum ekiplerinin mesai saatleri uzayacak ve dış denetim maliyetleri artacak. Bu maliyetlerin bir kısmı müşteriye yansıtılacağı için ticaret hacminde sınırlı bir daralma yaşanması sürpriz olmaz. Yine de uzun vadede yaptırım uyumlu bir finansal altyapının inşası Türkiye nin Batı finans sistemine entegrasyonunu kolaylaştırabilir.

Havacılık kısıtlamalarının lojistik ve ticari yansımaları

Mahan Air in 21 Eylül den itibaren İstanbul ve Ankara seferlerinin durdurulması yolcu ve kargo trafiğinde ani bir kesinti yaratacak. Şirket özellikle belirli hatlarda fiyat avantajı sunduğu için alternatif taşıyıcıların kapasite artırımına gitmesi gerekecek. Kargo tarafında taze gıda ve acil medikal malzemeler gibi zaman duyarlı yüklerde gecikme riski doğabilir. Havayolu şirketlerinin slot düzenlemeleri ve yer hizmetleri sözleşmeleri yeniden müzakere edilecek. Bu süreçte yerli taşıyıcıların pazar payını artırması mümkün görünüyor ancak kısa vadede bilet fiyatlarında yukarı yönlü baskı oluşabilir.

İran jestleri kapsamında değerlendirilen uçuş yasağı yalnızca iki kentteki seferleri kapsıyor olsa da sembolik ağırlığı yüksek. Kararın ziyaretin ikinci gününe denk getirilmesi tesadüf olarak görülmüyor. Havacılık otoriteleri emniyet ve slota ilişkin teknik gerekçeler öne sürebilir ancak zamanlama diplomatik mesajı güçlendiriyor. Alternatif rotaların oluşması birkaç haftayı bulabilir. Bu arada kara ve denizyolu seçeneklerinin devreye alınması lojistik maliyetlerini yükseltecek. İhracatçıların bu geçiş döneminde stok politikalarını gözden geçirmesi ve teslimat taahhütlerinde esneklik payı bırakması yerinde olur.

Kısıtlamanın kalıcı olup olmayacağı ziyaret sonrası açıklanacak ortak metinlerdeki dile bağlı. Geçici bir tedbir olarak kalsa bile sektör oyuncuları artık benzer kararların ani biçimde gelebileceğini varsayarak planlama yapmak zorunda. Sigorta primlerinde sınırlı bir artış ve kargo poliçelerinde ek kloz talepleri gündeme gelebilir. Bu gelişmeler lojistik sektöründe risk priminin yeniden fiyatlanmasına yol açacak.

Bölgesel dengeler ve ikili ilişkilerde yeni evre arayışı

Türkiye nin İran ile tarihi ticaret bağları ani kopuşa uğramayacak ancak ödeme ve lojistik kanallarının yeniden tasarlanması kaçınılmaz. Komşu jestleri olarak nitelendirilebilecek bu adımlar Tahran yönetiminde hayal kırıklığı yaratabilir ve karşılıklı misilleme riskini beraberinde getirebilir. Enerji ithalatı ve sınır ticareti gibi alanlarda alternatif güzergâh arayışları hızlanacak. Aynı zamanda Kafkasya ve Irak üzerinden dolaylı ticaretin artması bekleniyor. Bu kayma hem maliyet hem de süre açısından dezavantaj doğurabilir.

Tahran hediyeleri olarak da okunan kararlar ABD ile yürütülecek yaptırım uyumu diyalogunda Türkiye ye pazarlık payı kazandırabilir. Ziyaret sırasında kurulacak teknik komitelerin gündemine F-16 tedarik takvimi ile birlikte yaptırım muafiyet kalemlerinin de girmesi mümkün. Ancak muafiyetlerin kapsamı dar tutulursa beklenen rahatlama sınırlı kalır. Uzman görüşüne göre asıl kazanç görünür anlaşmalardan ziyade arka planda yürüyen istihbarat ve mali istihbarat paylaşımının kurumsallaşması olacaktır. Bu tür paylaşımlar uzun vadede her iki tarafın da risk haritalarını netleştirir.

İran hamleleri nin ekonomik faturası kısa vadede belirli sektörlerde hissedilecek olsa da stratejik kazanç diplomatik manevra alanının genişlemesi şeklinde tezahür edebilir. Şirketlerin alması gereken önlemler arasında tedarik zinciri haritalarının güncellenmesi ve üçüncü ülke üzerinden yapılan işlemlerde nihai faydalanıcı kontrollerinin sıkılaştırılması öne çıkıyor. Aksi halde ikincil yaptırım riski bireysel firmaları da etkileyebilir. Bölgesel siyaset açısından bakıldığında Türkiye nin dengeleyici rolünü koruma çabası devam edecek ancak bu rol artık daha fazla şeffaflık ve uyum taahhüdü gerektirecek.

Ziyaretin ardından açıklanacak sonuç bildirileri hem finansal hem havacılık dosyalarının kaderini belirleyecek. Eğer ortak çalışma grupları somut takvimle kurulursa atılan adımların karşılık bulduğu anlaşılır. Aksi halde jestlerin tek taraflı kaldığı yönündeki eleştiriler güçlenir. Uluslararası kamuoyu özellikle genel kurul konuşmasındaki tonu ve ikili görüşmelerin süresini yakından izleyecek. Bu izleme yalnızca diplomatik çevrelerle sınırlı kalmayacak finans ve lojistik piyasaları da fiyatlamalarını buna göre ayarlayacak.

Son dönemde artan yaptırım baskısı altında alınan kararlar Türkiye nin çok yönlü dış politika çizgisinde bir düzeltme olarak da görülebilir. Düzeltmenin kalıcı olup olmayacağı ise önümüzdeki birkaç ay içindeki uygulama kararlılığına bağlı. Bankacılık ve havacılık sektörlerindeki uyum süreçleri tamamlandığında ortaya çıkacak yeni normlar hem ticari aktörler hem de diplomatik heyetler için referans çerçevesi oluşturacak. Bu çerçevenin ne kadar esnek tutulacağı ise ziyaret masasında verilen sözlerin tutulma oranına göre şekillenecek.

İlgili Makaleler

Başa dön tuşu