Et fiyatları yükselirken vatandaşın mutfağındaki yangın her geçen gün daha da büyümeye devam ediyor. Et ve Süt Kurumu tarafından açıklanan son veriler ise bu ekonomik tablonun ortasında oldukça dikkat çekici bir noktaya işaret ediyor. Mutfakların vazgeçilmezi olan hayvansal proteinlerin temininde yaşanan zorluklar, piyasadaki dengesizliği her geçen saniye daha belirgin hale getirmektedir. Tüketiciler market raflarındaki etiket değişimlerini takip etmekte zorlanırken, resmi kurumların finansal performansları merak uyandırmaktadır. Piyasa dinamikleri içerisindeki bu hızlı değişim, hem üreticileri hem de son kullanıcıları derinden etkileyen bir süreci beraberinde getirmektedir. 81 ilde hissedilen bu pahalılık, temel gıda maddelerine erişim noktasında sosyal bir mesele haline dönüşmüştür.
Hayat pahalılığının en çok hissedildiği alanlardan biri olan gıda sektöründe, Et ve Süt Kurumu kâr rakamlarıyla gündeme bomba gibi düştü. Kurumun yayınladığı faaliyet raporlarına göre, geçtiğimiz yıla oranla kâr miktarında inanılmaz bir artış gözlemleniyor. 2023 yılında 650 milyon 500 bin TL olarak kaydedilen net kâr, 2024 yılı sonu itibarıyla 1 milyar 250 milyon 750 bin TL seviyesine fırlamış durumdadır. Bu durum, piyasada et fiyatları tırmanışını sürdürürken kurumun finansal açıdan nasıl bu kadar büyüdüğü sorusunu akıllara getirmektedir. Aradaki yaklaşık %92 oranındaki devasa fark, kamuoyunda farklı tartışmaların fitilini de ateşlemiş görünüyor. Rakamların bu denli yükselmesi, kurumun piyasadaki dengeleyici rolünün ötesinde bir ticari başarı elde ettiğini kanıtlamaktadır.
Piyasa fiyatlarına bakıldığında, kıyma ve kuşbaşı gibi temel ürünlerin etiketlerindeki değişim vatandaşı oldukça zorlamaktadır. 1 yıl öncesine kadar 320 TL civarında seyreden kıyma fiyatı, bugün itibarıyla 600 TL bandını aşmış vaziyettedir. Kuşbaşı fiyatlarında da durum pek farklı değil ve 350 TL olan rakam 650 TL seviyelerine kadar tırmanmış durumdadır. Tüketici bu yüksek rakamlar altında ezilirken, kurumun kârını katlaması piyasadaki arz talep dengesinin sorgulanmasına yol açmaktadır. %87 ile %85 arasında değişen bu fiyat artışları, dar gelirli ailelerin protein tüketimini ciddi oranda kısıtlamaktadır. Ekonomik veriler, et fiyatları artışının sadece mevsimsel değil aynı zamanda yapısal bir sorun haline geldiğini açıkça göstermektedir.
Hayvancılıkla uğraşan yerel üreticiler ise maliyetlerin altında ezildiklerini her fırsatta dile getirmektedir. Yem fiyatları, elektrik ve mazot gibi temel giderlerin 1 yıl içerisinde %100 oranında artması, üretimi sürdürülemez hale getirmektedir. Besiciler, hayvanlarını kesime gönderirken elde ettikleri gelirin yeni bir hayvan alımına yetmediğini ifade ediyorlar. Bu durum, yerli üretimin azalmasına ve piyasanın tamamen ithalata bağımlı hale gelmesine zemin hazırlamaktadır. Et ve Süt Kurumu tarafından yapılan ithalat hamleleri ise kısa süreli rahatlamalar sağlasa da kalıcı bir çözüm üretmekten uzaktır. Üretim maliyetleri düşürülmeden et fiyatları üzerinde kalıcı bir düşüş beklemenin hayal olduğu sektör temsilcileri tarafından vurgulanmaktadır.
Marketlerdeki raf fiyatları ile kurumun satış noktalarındaki fiyatlar arasındaki uçurum her geçen gün daha da derinleşiyor. Vatandaşlar uygun fiyatlı et alabilmek için sabahın erken saatlerinde kurum mağazalarının önünde uzun kuyruklar oluşturuyor. Kişi başı alım sınırının getirilmesi bile bu yoğunluğu azaltmaya yetmiyor ve talebin ne kadar yüksek olduğunu gösteriyor. Serbest piyasada kıymanın kilogramı 600 TL iken, kurumun satış noktalarında bu rakamın çok daha aşağıda olması büyük bir talep patlaması yaratıyor. Bu durum, devletin piyasaya müdahale kapasitesinin sınırlı olduğunu ve genel fiyat artışlarını durdurmaya yetmediğini ortaya koymaktadır. Tüketicilerin büyük bir bölümü, temel protein ihtiyaçlarını karşılamak için alternatif yollar aramak zorunda kalmaktadır.
Hayvancılık Sektöründe Yaşanan Maliyet Artışları ve Etkileri
Hayvancılık sektörünün can damarı olan yem maliyetleri, son 12 ay içerisinde katlanarak artış göstermiştir. Bir çuval yemin fiyatı 300 TL seviyelerinden 650 TL seviyelerine kadar çıkmış ve besicinin belini bükmüştür. Üreticiler bu maliyetlerle başa çıkamadıkları için sağmal ineklerini bile kesime göndermek zorunda kalmaktadırlar. Bu durum, sadece et fiyatları üzerinde değil, aynı zamanda süt ve süt ürünleri fiyatları üzerinde de baskı oluşturmaktadır. Gelecek yıllarda yaşanabilecek hayvan varlığı krizinin temelleri maalesef bugünkü maliyet baskılarıyla atılmaktadır. Yerli üreticinin desteklenmediği her geçen gün, dışa bağımlılığın artması anlamına gelmektedir.
Lojistik maliyetlerdeki artış da et fiyatları üzerinde doğrudan bir etki yaratmaktadır. Kesimhanelerden büyükşehirlere yapılan nakliye operasyonlarında kullanılan akaryakıtın fiyatı, 1 yıl içerisinde 2 katına çıkmıştır. Soğuk zincir taşımacılığının gerektirdiği yüksek enerji maliyetleri, her bir kilogram etin üzerine ek bir yük bindirmektedir. Bu maliyetler, ürün son tüketiciye ulaşana kadar katlanarak artmakta ve nihai fiyatı yukarı çekmektedir. Nakliye sektöründeki bu fiyat artışları, gıda enflasyonunun en büyük tetikleyicilerinden biri olarak kabul edilmektedir. Sektör temsilcileri, ulaştırma kalemindeki bu yükün hafifletilmesi için özel teşviklerin getirilmesi gerektiğini savunmaktadır.
Küçük ve orta ölçekli kasap esnafı da bu süreçten en çok zarar gören kesimlerin başında geliyor. Market zincirleri ile rekabet etmekte zorlanan kasaplar, müşteri kayıpları nedeniyle dükkanlarını kapatma noktasına gelmiş durumdadır. Tüketicinin alım gücü azaldıkça, kasaptan yapılan alışveriş miktarı da gram seviyelerine kadar düşmüştür. Eskiden kilogramla alınan etlerin yerini artık 250 gramlık paketlerin alması, ekonomik krizin boyutlarını özetlemektedir. Kasaplar, yüksek dükkan kiraları ve elektrik faturaları nedeniyle kâr marjlarını minimuma indirmelerine rağmen satış yapamadıklarından yakınıyorlar. Bu durum, yerel ticaretin zayıflamasına ve gıda tedarik zincirindeki çeşitliliğin azalmasına yol açmaktadır.
Et ve Süt Kurumu Finansal Tablolarındaki Büyük Değişim
Kurumun 2024 yılı bilançosu, operasyonel verimlilik ve kârlılık açısından son yılların en yüksek rakamlarına ulaştığını göstermektedir. Toplam satış gelirlerinin bir önceki yıla göre %110 oranında artması, kurumun piyasadaki hacminin büyüdüğünü kanıtlamaktadır. Özellikle ithal edilen besilik hayvanların yerel piyasaya arz edilmesinden elde edilen gelirler, kâr artışının ana kaynağını oluşturmaktadır. 2023 yılında 45 bin ton olan ithalat miktarının 2024 yılında 90 bin tona çıkması, bu finansal büyümenin arkasındaki fiziksel veridir. Kurumun bu süreçte operasyonel giderlerini kontrol altında tutması, net kâr rakamının 1 milyar 250 milyon 750 bin TL seviyesine ulaşmasını sağlamıştır. Bu finansal başarı, kurumun gelecekteki yatırımları için güçlü bir kaynak oluşturmaktadır.
Kurumun kârını artırmasıyla birlikte, bu kaynağın nerede kullanılacağı konusu da büyük bir merak konusudur. Sektör uzmanları, elde edilen bu kârın yerli üreticiyi desteklemek ve yem fiyatlarını sübvanse etmek için kullanılması gerektiğini savunuyorlar. Eğer bu finansal güç sadece kurumun bilançosunu parlatmak için kullanılırsa, piyasadaki asıl sorunların çözümü gecikecektir. Et fiyatları düşürülmesi için bu kârın, üretim tesislerinin modernize edilmesi ve soğuk zincir altyapısının güçlendirilmesi için harcanması planlanmaktadır. Kurumun stratejik planları arasında, 81 ilde satış noktalarının sayısını artırmak ve doğrudan tüketiciye ulaşmak yer almaktadır. Bu adımların atılması, piyasadaki spekülatif fiyat hareketlerinin önlenmesi adına hayati bir önem taşımaktadır.
Ancak kurumun bu kârı elde ederken izlediği fiyat politikası, bazı kesimler tarafından eleştirilmektedir. Devlet kurumlarının kâr maksimizasyonu yerine, sosyal faydayı ön plana alması gerektiği dile getirilmektedir. Et fiyatları her geçen gün artarken, bir kamu kuruluşunun 1 milyar 250 milyon 750 bin TL kâr açıklaması tezat bir durum olarak algılanmaktadır. Bu eleştirilere yanıt olarak yetkililer, kârın büyük bir kısmının verimlilik artışından kaynaklandığını ifade etmektedirler. Finansal sürdürülebilirliğin sağlanması, kurumun gelecekteki müdahale gücünü artıracağı yönünde bir savunma yapılmaktadır. Yine de kamuoyundaki algı, fiyat artışlarının bir kısmının kurum bilançosuna kâr olarak yansıdığı yönündedir.
Tüketici Cephesinde Et Fiyatları ve Alım Gücü Analizi
Ortalama bir hane halkının aylık gıda harcamaları içerisinde et ve et ürünlerinin payı her geçen gün azalmaktadır. 2023 yılında bir aile haftada en az 2 kez kırmızı et tüketebilirken, bugünkü fiyatlarla bu oran 15 günde 1’e kadar düşmüştür. Kıyma fiyatının 600 TL olması, 4 kişilik bir ailenin tek bir öğündeki protein maliyetini 300 TL seviyesine çıkarmaktadır. Bu durum, özellikle gelişim çağındaki çocukların beslenmesi üzerinde olumsuz etkiler yaratma riski taşımaktadır. Beslenme uzmanları, hayvansal protein eksikliğinin uzun vadede toplum sağlığı üzerinde ciddi hasarlara yol açabileceği uyarısında bulunuyorlar. Alım gücündeki bu sert düşüş, tüketim alışkanlıklarını beyaz et veya bitkisel proteinlere doğru kaydırmaktadır.
Tüketicilerin büyük bir kısmı artık marketlerin indirim günlerini ve kampanya dönemlerini takip ederek alışveriş yapmaktadır. Kredi kartı borçlarının büyük bir kısmının market harcamalarından oluşması, halkın temel gıdaya erişmek için borçlandığını göstermektedir. Et fiyatları üzerindeki baskı, sadece kasap reyonunda değil tüm market arabasında hissedilen bir gerginliğe dönüşmüştür. 1 kilogram kuşbaşı et almak için asgari ücretin yaklaşık 30’da 1’inin harcanması gerektiği gerçeği, ekonomik tabloyu netleştirmektedir. Vatandaşlar, fiyatların daha da artacağı endişesiyle imkanları dahilinde stok yapmaya çalışsalar da bu durum piyasadaki arzı daha da daraltmaktadır. Bu psikolojik etki, fiyatların yukarı yönlü hareketini besleyen bir kısır döngü yaratmaktadır.
Piyasada yaşanan bu pahalılık, alternatif protein kaynaklarına olan talebi de %60 oranında artırmış durumdadır. Tavuk ve hindi eti gibi ürünlerin fiyatları da kırmızı eti takip ederek yükselse de hala daha ulaşılabilir seviyededir. Ancak tavuk eti fiyatlarının da 100 TL sınırını aşması, dar gelirli vatandaş için seçeneklerin iyice azaldığını göstermektedir. Yumurta ve baklagil tüketimindeki artış, kırmızı etten kaçışın en büyük kanıtı olarak istatistiklere yansımaktadır. Tüketici dernekleri, gıda fiyatlarındaki bu dengesizliğin önlenmesi için acil denetim ve şeffaflık çağrısı yapmaktadırlar. Piyasada oluşan suni fiyat artışlarının tespiti ve cezalandırılması, güven ortamının yeniden inşası için gereklidir.
Piyasa Dengesi İçin Alınması Gereken Stratejik Önlemler
Et fiyatları üzerindeki baskıyı kırmak için alınması gereken ilk önlem, yerli besicinin maliyetlerini doğrudan düşürecek teşviklerin devreye sokulmasıdır. Yem desteğinin nakdi olarak değil, doğrudan ürün bazında ve uygun fiyatla üreticiye ulaştırılması gerekmektedir. Mazot ve elektrik giderlerinde hayvancılık işletmelerine özel bir tarife uygulanması, üretim maliyetlerini %20 oranında aşağı çekebilir. Bu indirimlerin doğrudan raf fiyatlarına yansıması için de sıkı bir denetim mekanizması kurulmalıdır. Yerli üretim artmadan yapılacak her ithalat, aslında sorunu sadece halı altına süpürmek anlamına gelmektedir. Kendi kendine yeten bir hayvancılık ekosistemi, gıda güvenliğimizin en büyük teminatıdır.
Tanzim satış noktalarının 81 ilin tamamında ve daha yaygın bir ağla hizmet vermesi, piyasadaki spekülatif fiyatları dengeleyecektir. Et ve Süt Kurumu aracılığıyla doğrudan vatandaşa ulaşan uygun fiyatlı ürünler, özel sektörün de fiyatlarını aşağı çekmesini zorunlu kılacaktır. Ancak bu satış noktalarının sadece büyükşehirlerle sınırlı kalmaması ve mahalle aralarına kadar yayılması şarttır. Dijital uygulamalar üzerinden randevulu satış sistemine geçilmesi, dükkan önlerindeki kuyrukları bitirerek vatandaşın onurunu koruyacaktır. Ayrıca yerel kasapların da bu sisteme dahil edilerek uygun fiyatlı et dağıtımına aracılık etmesi sağlanabilir. Bu sayede hem küçük esnaf korunmuş olur hem de tüketiciye ulaşım hızı maksimum seviyeye çıkarılır.
Uzun vadeli bir çözüm için hayvancılık bölgelerinde ihtisas organize sanayi bölgelerinin kurulması büyük bir önem arz etmektedir. Kesimhane, soğuk hava deposu ve yem fabrikasının aynı kampüs içerisinde olması, lojistik maliyetlerini sıfıra yaklaştıracaktır. Bu entegre tesisler sayesinde verimlilik artacak ve atık yönetimi daha profesyonel bir şekilde gerçekleştirilecektir. Gençlerin hayvancılığa özendirilmesi için sosyal güvence ve düşük faizli yatırım kredileri gibi cazip imkanlar sunulmalıdır. Kırsaldan kente göçün durdurulması, hayvancılık sektörünün insan kaynağı ihtiyacını karşılamak adına hayati bir adımdır. Modern hayvancılık tekniklerinin yaygınlaştırılması, birim hayvandan alınan et verimini de %30 oranında artıracaktır.
Gıda Enflasyonu ile Mücadelede Uzman Görüşleri ve Öneriler
Ekonomi uzmanları, gıda enflasyonunun genel enflasyon üzerindeki sürükleyici etkisine dikkat çekerek et fiyatları konusunun aciliyetini vurguluyorlar. Tarım ve hayvancılık politikalarının siyaset üstü bir anlayışla ve 10 yıllık planlarla yönetilmesi gerektiğini savunuyorlar. Anlık kararlarla yapılan ithalatların yerli üreticiye olan güveni zedelediği ve sektörden çıkışları hızlandırdığı belirtilmektedir. Uzmanlara göre, Et ve Süt Kurumu elde ettiği 1 milyar 250 milyon 750 bin TL kârı bir müdahale fonuna dönüştürmelidir. Bu fon, piyasadaki ani fiyat dalgalanmalarını emmek ve üreticiyi korumak için bir kalkan görevi görmelidir. Şeffaf bir yönetim anlayışı, piyasadaki tüm aktörlerin geleceği daha net görmesini sağlayacaktır.
Sektör analizcileri, et tedarik zincirindeki aracı sayısının fazlalığının fiyatları %40 oranında yapay olarak şişirdiğini ifade etmektedirler. Tarladan sofraya gelen süreçte her bir el değiştirme, son fiyata ek bir kâr marjı ve vergi yükü bindirmektedir. Dijital takip sistemleri sayesinde bir hayvanın doğumundan kesimine kadar olan tüm maliyet yolculuğu izlenebilir hale getirilmelidir. Bu sayede fahiş fiyat artışı yapan noktalar anında tespit edilerek gerekli yaptırımlar uygulanabilir. Kooperatifleşmenin teşvik edilmesi, küçük üreticilerin birleşerek büyük alım gücüne sahip olmasını ve aracısız satış yapmasını sağlayacaktır. Güçlü kooperatifler, piyasadaki tekelleşme eğilimlerine karşı en doğal ve en etkili panzehirdir.
Gelecek projeksiyonlarına bakıldığında, dünya genelinde kırmızı et fiyatlarının artış eğiliminde olduğu görülmektedir. Ancak ülke olarak sahip olduğumuz meraların verimli kullanımı ve yerli ırkların ıslahı ile bu küresel etkiden korunmak mümkündür. Bilimsel araştırmalar, meraların doğru otlatılması durumunda yem maliyetlerinin %50 oranında azalabileceğini göstermektedir. Üniversitelerin ziraat ve veterinerlik fakülteleri, saha çalışmalarıyla üreticilere rehberlik etmeli ve teknoloji transferini hızlandırmalıdır. Toplumsal bir mutabakatla hayvancılığa verilecek her destek, aslında soframızdaki adaletin sağlanması adına atılmış bir adımdır. Et fiyatları makul seviyelere çekilmediği sürece, gıda enflasyonu ile mücadelede tam başarıdan söz etmek mümkün olmayacaktır.
Metin içerisinde yer verdiğimiz finansal veriler ve piyasa fiyatlarındaki değişimler, ekonomik tablonun ne kadar hassas olduğunu kanıtlamaktadır. Kurumun elde ettiği kâr ile vatandaşın ödediği fiyatlar arasındaki denge, önümüzdeki dönemin en çok tartışılan konusu olmaya devam edecektir. 1 milyar 250 milyon 750 bin TL seviyesindeki kârın piyasayı regüle etmek adına nasıl kullanılacağı, kurumun samimiyet testi niteliğindedir. 600 TL olan kıyma fiyatının makul seviyelere inmesi, ancak üretim odaklı ve kararlı politikalarla mümkün olacaktır. Her bir kilogram etin arkasında yatan büyük emeğin ve maliyetin farkında olarak, sürdürülebilir bir gelecek inşa etmek zorundayız. 81 ildeki her bir vatandaşın sağlıklı ve uygun fiyatlı gıdaya erişimi, temel bir haktır ve bu hakkın korunması devletin en asli görevlerinden biridir.
Aşağıdaki tablo, Et ve Süt Kurumu finansal performansı ile piyasa fiyatlarındaki değişimi net bir şekilde ortaya koymaktadır. Kurumun kâr rakamlarındaki artış ile marketlerdeki etiket değişimleri arasındaki paralellik, ekonomik analizin en somut verilerini oluşturmaktadır. Bu rakamlar, geçtiğimiz 12 aylık süreçte yaşanan devasa dönüşümü ve piyasadaki kâr maksimizasyonunu açıkça göstermektedir. Tablodaki verilerin paragraflar içerisinde hikayeleştirilerek anlatıldığı üzere, kâr miktarındaki %92 oranındaki artış dikkat çekicidir. Aynı şekilde kıyma ve kuşbaşı fiyatlarındaki %80 üzerindeki yükseliş, tüketicinin omuzundaki yükün ne kadar ağırlaştığını kanıtlamaktadır. Besilik hayvan ithalatındaki %100’lük artış ise üretim modelindeki değişimin en büyük işaretidir.
| Veri Göstergesi | 2023 Yılı Verisi | 2024 Yılı Verisi | Değişim Oranı |
| Kurum Net Kârı | 650 milyon 500 bin | 1 milyar 250 milyon 750 bin | %92 |
| Kıyma KG Fiyatı | 320 TL | 600 TL | %87 |
| Kuşbaşı KG Fiyatı | 350 TL | 650 TL | %85 |
| İthalat Miktarı (Ton) | 45 bin | 90 bin | %100 |
| Yem Çuval Fiyatı | 300 TL | 650 TL | %116 |
