Son dönemde Orta Doğu’nun en karmaşık coğrafyalarından birinde yaşanan hareketlilikler, uluslararası kamuoyunu bir kez daha dikkatle izlemeye sevk ediyor. Çok katmanlı bir toplumsal yapıya sahip bu ülkede, yıllardır biriken hoşnutsuzluklar zaman zaman kitlesel olaylara dönüşüyor ve yönetim mekanizmasını zorluyor. Bu dinamikler, sadece yüzeydeki ekonomik sıkıntılarla sınırlı kalmıyor; derin tarihsel, etnik ve kültürel fay hatlarını da harekete geçiriyor. Ancak bu mozaik yapının tam görünümü, azınlıkların yaşadığı zorluklar ve protestoların arka planı makalenin ilerleyen bölümlerinde aşamalı olarak ele alınacak.
İran, yüzyıllardır Pers İmparatorluğu’nun mirasını taşıyan çok uluslu bir devlet olarak öne çıkıyor. Farklı halkların bir arada yaşadığı bu coğrafya, ortak bir geçmişe sahip olsa da iç çatışma hatlarıyla dolu. Yedinci yüzyıldaki Arap fetihleriyle İslam dininin kabul edilmesi ve on altıncı yüzyılda Safevi Hanedanı’nın On İki İmam Şiiliğini devlet dini ilan etmesi, bugünkü dinî ve etnik dengelerin temelini attı. Bu tarihsel süreç, Sünni ağırlıklı komşularla bilinçli bir ayrışmayı beraberinde getirdi ve ülkenin kimlik politikalarını şekillendirdi.
Bugün İran nüfusunun büyük çoğunluğu Fars kökenli Şiilerden oluşuyor. Ancak bu çoğunluk dışında kalan gruplar, özellikle sınır bölgelerinde yoğunlaşmış durumda. Kürtler, Azerbaycan Türkleri ve Beluçlar gibi etnik topluluklar, on yıllardır sistematik dezavantajlılık iddialarını dile getiriyor. Siyasi sistemin etnik köken yerine ideolojik sadakati ön plana çıkarması, bu grupların taleplerini bastırma eğilimini güçlendiriyor. Örneğin ülkenin dinî lideri Azerbaycan Türkü kökenli, cumhurbaşkanı yarı Kürt yarı Azeri, üst düzey danışmanlardan biri ise Arap kökenli olmasına rağmen sınır bölgelerindeki huzursuzluklar hiç dinmiyor.
Kürt bölgeleri, İran’daki en hareketli çatışma hatlarından birini oluşturuyor. Tahmini 9 ila 12 milyonluk nüfuslarıyla önemli bir etnik grup olan Kürtler, Sünni inançları nedeniyle de merkezî yönetimle gerilim yaşıyor. 1946’da kısa süreli Mahabad Kürt Cumhuriyeti deneyimi, bağımsızlık arayışlarına ilham vermeye devam ediyor. 1979 Devrimi sırasında Şah’a karşı gösterilere katılan Kürtler, yeni rejimden özerklik beklentisi içinde olsa da bu talepler acımasızca bastırıldı. Son yıllarda Mahsa Jina Amini’nin ölümüyle başlayan “Kadın, Yaşam, Özgürlük” protestoları, Kürt bölgelerinde özellikle güçlü yankı buldu ve Zahidan kentini hareketliliğin merkezi haline getirdi.
Azerbaycan Türkleri ise ülkenin kuzeybatısında yaklaşık 18 milyonluk nüfusla en büyük etnik azınlıklardan birini temsil ediyor. Batı ve Doğu Azerbaycan eyaletlerinde yoğunlaşan bu topluluk, bağımsız Güney Azerbaycan hayali taşıyan gruplarla anılıyor. Bakü’deki milliyetçi akımların Büyük Azerbaycan söylemi de Tahran’ı rahatsız ediyor. Azerbaycan ile İsrail arasındaki yakınlaşma, rejim için ek bir güvenlik sorunu yaratıyor.
Beluçistan bölgesi ise İran’ın en yoksul ve en zor kontrol edilen alanlarından biri. Sistan ve Belucistan eyaletinde yaşayan yaklaşık 3 milyon Beluç, büyük oranda Sünni ve sınır ötesi aşiret bağlarıyla Pakistan ile Afganistan’a uzanıyor. Uyuşturucu kaçakçılığı ve yakıt kaçakçılığının yaygın olduğu bölgede idam cezaları çok yüksek oranlarda uygulanıyor. 2024’te belgelenen infazların yarısından fazlası uyuşturucu bağlantılıydı. Mahsa Amini protestoları burada da sert çatışmalara sahne oldu ve internet kesintileriyle birlikte haber akışı büyük ölçüde engellendi.
Ülke genelinde son 30 yılda en az 30 milyon kişinin iç göç yaşadığı resmi verilerle ortaya çıkıyor. Bu rakam, nüfusun üçte birinden fazlasına denk geliyor ve ekonomik kriz, su kıtlığı ile kuraklığın yarattığı baskıyı gösteriyor. Protestolarda resmî rakamlara göre 3 bin 117, bağımsız kaynaklara göre ise 6 binden fazla ölüm yaşandığı bildiriliyor. Bu kayıplar arasında çok sayıda çocuk ve genç bulunuyor.
İran’ın mozaik yapısı, yönetim kademelerine de yansıyor. Farklı etnik kökenlerden isimlerin üst düzey görevlerde yer alması, rejimin çeşitliliği yönetme iddiasını güçlendiriyor. Ancak sınır bölgelerindeki sistematik dezavantaj iddiaları ve protesto dalgaları, bu iddianın pratikte ne kadar karşılık bulduğunu sorgulatıyor. Devlet medyası ayrılıkçı faaliyetleri sıkça gündeme getirirken, toplumun geniş kesimleri mevcut sisteme karşı giderek artan bir ret duygusu besliyor.
Bu iç çatışma hatları, ekonomik krizle birleşince patlama potansiyelini sürekli canlı tutuyor. Su kıtlığı, işsizlik ve genç nüfusun geleceksizlik hissi, rejimin somut çözüm üretemediği kronik sorunlar arasında öne çıkıyor. Protestoların bastırılması için internet kesintileri ve şiddet kullanımı gibi yöntemler tekrarlanırken, net bir siyasi alternatifin henüz oluşmaması da dikkat çekici.
İran’ın çok etnikli yapısı, hem zengin bir kültürel miras hem de sürekli gerilim kaynağı olarak varlığını sürdürüyor. Azınlıkların talepleri, tarihsel ayaklanmalar ve güncel krizler, ülkenin geleceğini doğrudan etkiliyor. Bu mozaik devlet, iç dinamikleriyle birlikte bölgesel dengeleri de şekillendirmeye devam ediyor. Gelişmeler yakından takip edilmeye değer nitelikte ve benzer olayların yaşanmaması için uluslararası dikkat büyük önem taşıyor. Konuyla ilgili yeni analizler ve yorumlar kamuoyunda uzun süre tartışılmaya devam edecek.
