
Maltepe bina çökmesi, İstanbul Maltepe Cevizli Mahallesi Doğu Sokak’taki 1987 yapımı binada sabah erken saatte alt bölümün çökmesiyle gündeme oturdu. Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD) ile Ulusal Medikal Kurtarma Ekibi (UMKE), itfaiye, sağlık ve emniyetle olay yerine sevk edildi. Yapı zemin artı 6 katlıydı. Zemin kat işyeri, üstteki 12 daire konuttu. Kayıtlarda 33 kişi vardı. Etkilenmeyen daireler tahliye edildi.
Valilik duyuruları ve Bakan Murat Kurum’un açıklaması, kurtarma sürdükçe güncellendi ve yapı göçmesi karşısında kurumların aynı sahada toplandığını gösterdi. Vali Davut Gül olay yerinde inceleme yaptı. İçişleri Bakanlığı, planlama, inşa ve tadilat süreçlerindeki kamu ihmalini araştırmak üzere 2 mülkiye müfettişi görevlendirdi. Metin ilk tespitleri, arama düzenini, eski stok riskini, denetim hattını ve komşu bina tedbirlerini ayrı bölümlerde ele alıyor. Her bölüm bir önceki kaydı yeni bir soruya bağlar. Amaç, tabloyu abartısız ve izlenebilir bırakmaktır.
Çökmenin ilk saatleri ve resmi tespitler
Sabahın erken saatinde Cevizli Mahallesi Doğu Sokak’tan gelen bildirim, tek bir dairenin su basması ya da balkon kopması gibi sınırlı bir arıza değildi. İlk tespit, 7 katlı yapının alt üç katında çökme meydana geldiğini söylüyordu ve Maltepe bina çökmesi bu haliyle ilçe sınırını aşan bir gündem başlığına dönüştü. Valilik, zemin ile birinci ve ikinci kattaki 4 dairenin zarar gördüğünü duyurdu. Bu dairelerde nüfus kayıtlarına göre 14 kişinin bulunduğu ifade edildi ve listenin daire daire ayrılması, aramanın hangi kapıdan süreceğini belirledi. Kayıtlı kişilerden 2’sinin memleketinde olduğunun tespit edilmesi, içeride aranacak listeyi daha ilk saatte daralttı. Üst katlardaki sakinlerin tahliyesi ise enkaz çalışmasıyla aynı zaman diliminde yürütüldü. Böylece olay, hem göçük altı hem de ayakta kalan katlar için iki ayrı iş listesine bölündü ve sokak sakinlerinin ilk tanıklığı, resmi tutanakla çelişirse tutanak esas alınır ve tanıklık ayrıca not edilir ve bu kayıt mahalle muhtarıyla da paylaşılmalıdır.
Vali Davut Gül’ün sahada verdiği ilk çerçeve, binanın geçmişini ve içerideki tabloyu birlikte anlattı. Yapının 1987 yılında inşa edildiği, zemin artı 6 kat olduğu ve üst katlarda 12 dairenin bulunduğu bir kez daha söylendi. Nüfus kayıtlarına göre 33 kişinin yaşadığı bilgisi, tahliye edilecek dairenin sayısını değil, haberdar edilmesi gereken hane ölçeğini gösterdi ve kayıt dışı konaklayan biri varsa listenin ayrıca sorulması gerektiğini de hatırlattı. Gül, bir aşamada enkaz altında kalan 7 kişiden 4’üyle iletişim kurulduğunu, 5 kişinin kurtarıldığını ve 3 kişi için aramanın sürdüğünü belirtti. Kurtarılan 5 kişinin sağlık durumunun iyi olduğu da eklendi. Bu cümleler, kat çökmesi sırasında içeride kalanlarla dışarıdaki ekipler arasında sınırlı bir temas kurulabildiğini ortaya koydu. Temas kurulması, her boşluğun aynı anda güvenli olduğu anlamına gelmez ve bu not, akşam bülteninde tek cümleye indirilse de dosyada saat saat durmalıdır ve akşam notu sabah ekibine devredilmelidir.
Valiliğin güncellenen duyurusu, tablonun dakikalar içinde değil saatler içinde yazıldığını gösterdi. Açıklamada enkaz altındaki 3’ü çocuk 8 kişinin kurtarıldığı, 6 kişiyi arama çalışmalarının sürdüğü aktarıldı. Aynı metinde binanın 1987 yapımı olduğu, zemin artı 6 kat olarak inşa edildiği ve çöken bölümdeki 4 dairede yaşayan 14 kişiden 8’inin sağ çıkarıldığı belirtildi. Sayıların kısa aralıklarla değişmesi, Maltepe bina çökmesi gibi gelişen olaylarda tek bir anlık bildirimin nihai bilanço sayılamayacağını hatırlatır. Her yeni çıkarma, önceki cümlenin yalanlanması değil, çalışmanın ilerlediğinin kaydıdır ve bu kayıt hastane sevkiyle birlikte okunmadıkça eksik kalır. Okurun, vali sözü ile valilik duyurusunu aynı dakikanın fotoğrafı gibi okumaması gerekir. Resmi dil, arama sürdükçe tabloyu yeniden yazar ve aynı titizlik, komşu cephedeki ince çatlağın fotoğraflanmasını da kapsar ve ince çatlak ölçüsü santimetreyle yazılmalıdır.
Bakan Murat Kurum’un açıklaması, saha müdahalesine yapı güvenliği incelemesini de ekledi. İl müdürlüğü ekiplerinin valilik koordinasyonunda bölgede çalışmaya başladığı, enkaz altındakilere ulaşmak için hiçbir ihtimalin göz ardı edilmediği ve çalışmaların kesintisiz sürdürüldüğü vurgulandı. Bu dil, yalnızca moral cümlesi olarak okunmamalıdır. Aynı sokakta ikinci bir risk, komşu cepheye bakılmadan molozun gelişigüzel kaldırılmasıdır. Elektrik, gaz ve ortak duvar kontrolü, yapı göçmesi yaşanan bir hatta arama kadar erken başlamalıdır. İlk saatlerin tutanağı bu yüzden hem insani hem teknik bir belgedir ve tutanak tutulmadan dağılan bir ekip, ertesi gün aynı sokağı yeniden ölçmek zorunda kalır. Eksik tutulan bir saat, ileride sorulacak ruhsat sorusunun da cevabını zayıflatır ve fotoğrafın saati yazılmazsa ertesi günkü karşılaştırma anlamsızlaşır ve saat bilgisi vardiya defterine geçmelidir.
Enkaz altında süren arama ve tahliye
Müdahalenin tek kuruma bırakılmaması, ilk dakikaların en görünür tercihiydi. AFAD, UMKE, itfaiye, sağlık ve emniyet ekiplerinin aynı adrese sevk edilmesi, arama, tahliye ve çevre güvenliğinin ayrı masalarda tutulacağını gösterdi. Üst katlarda mahsur kalanlar çıkarılırken enkazdaki çalışma durmadı. Bu ayrım önemlidir çünkü ayakta kalan dairelerin boşaltılması, göçük altındaki kişiyi bekletmenin bahanesi olamaz. Valilik, çöken bölüm dışındaki sakinlerin olayın ardından tahliye edildiğini Maltepe bina çökmesi sırasında bildirdi. Sağlık ekiplerinin sahada hazır bulunması, çıkarılan kişilerin durumunun olay yerinde ayrıştırılmasını mümkün kıldı ve hangi kişinin hastaneye, hangisinin gözleme alınacağını aynı noktada netleştirdi. Koordinasyonun görünür olması belirsizliği silmez, dağınık müdahale riskini azaltır ve tahliye edilen kişinin nereye gittiği de bu masada kalmalıdır ve gidilen adres ayrıca satır olarak durmalıdır.
Vali Gül’ün olay yerine inerek ekiplerden bilgi alması, karar hattını sokağa indirdi. İletişim kurulan kişilerle sürdürülen temas, kazı noktalarının önceliğini belirleyen bir veriye dönüşür. Ses alınan bir boşluk ile sessiz kalan bir bölge aynı hızda açılmaz. Bu ayrım, kat çökmesi sonrası enkazda çalışan ekiplerin zamanı nasıl böldüğünü anlatır. Ağır iş makineleri ancak uzman yönlendirmesiyle yaklaştırılır, aksi halde kalan boşluklar kapanabilir ve içeride sürdürülen temas da kesilebilir. İlk saatlerin temposu, acele etmeyi ve taşıyıcı parçaya zarar vermemeyi aynı anda tutmak zorundadır. Acele ile özensizlik arasındaki çizgi, tam da bu yönlendirmede çizilir ve yönlendirme yazılmadan verilen sözlü emir, vardiya değişince kaybolur ve sözlü emrin özeti deftere düşülmelidir.
Kurtarılanlar arasında çocukların bulunması, dairenin nüfus kompozisyonunun planı etkilediğini gösterdi. Çocuk, yaşlı ya da hareketi kısıtlı bir kişinin yeri, ses ve boşluk takibinin daha yavaş ve daha dikkatli yapılmasını gerektirir. Valilik açıklamasındaki 3 çocuk bilgisi, bu hassasiyetin neden soyut bir temenni olmadığını anlatır. Ailelerin sokak ağzında toplanması, enkaz hadisesi büyüdükçe ayrı bir düzen ihtiyacı doğurur. Kimlik teyidi, hangi dairenin boşaltıldığının kaydı ve hastaneye sevk bilgisi aynı masada tutulmalıdır, çünkü aileler çoğu zaman daire numarasını değil yalnızca ismi söyler. Aksi halde aranan liste ile tahliye edilen liste birbirine karışır. Karışan liste, hem aileyi hem ekibi yanlış noktaya yönlendirir ve aile masasındaki isim listesi, enkaz masasındaki listeyle saat başı karşılaştırılmalıdır ve isim karşılaştırması nöbet değişiminde yenilenmelidir.
Eski yapı stokunun kente yüklediği risk
1987 yapım tarihi, binanın tek başına kusurlu olduğunu kanıtlamaz fakat kentteki eski stokun neden her göçükte yeniden konuşulduğunu açıklar. Zemin katın işyeri, üst katların konut olarak kullanılması, aynı taşıyıcı sistemin farklı yüklerle yaşadığını gösterir. Dükkan açmak için kolon kesilmesi, asma kat eklenmesi ya da tesisat için perde duvarda boşluk açılması, ruhsat dışı müdahalelerin bilinen örnekleridir. Bu olayda böyle bir müdahalenin yapıldığı resmi olarak ilan edilmedi. Yine de inceleme başlıkları arasında tadilat sürecinin bulunması, bu ihtimalin dosya dışında bırakılmadığını gösterir. Eski bir yapı, yalnızca bakımsız kaldığında değil, izinsiz değiştirildiğinde de risk üretir ve bu değişiklik çoğu zaman bir gün içinde değil yıllara yayılan küçük müdahalelerle birikir ve karşılaştırma yapılmadan açıklanan sayı, iyi niyetli olsa da eksik kalır ve eksik sayı bir sonraki duyuruda düzeltilmelidir.
Kentsel dönüşüm tartışması, çoğu zaman tek bir enkazın görüntüsüyle yeniden alevlenir ve Maltepe bina çökmesi bu döngünün güncel örneğidir. Dönüşümün yavaşladığı sokaklarda maliklerin uzlaşamaması, kiracıların taşınma maliyeti ve müteahhit finansmanı aynı düğümü oluşturur. Bir dairenin tapusu ayrı, riski ise ortak olduğu için karar gecikir. Bu gecikme sadece o binayı değil bitişik nizam komşuları da etkiler. Sigorta teminatı, göçük sonrasındaki eşya kaybını kısmen karşılayabilir fakat can güvenliğini satın alamaz. Sektörel etki tam burada görünür. İnşaat, sigorta ve kiralama piyasası, riskli stok eriyene kadar aynı sokağı farklı fiyatlarla konuşmaya devam eder ve kiracı, riski fiyata yansımayan bir ilanda bunu ancak taşındıktan sonra fark eder ve yıllara yayılan müdahale, tek bir keşif tutanağıyla ancak kısmen görünür ve keşif tutanağı fotoğrafla birlikte saklanmalıdır.
İlçe ölçeğinde benzer yaştaki binaların tamamını aynı kefeye koymak da hatalıdır. Bakımı yapılmış ve ruhsatlı güçlendirmesi tamamlanmış bir yapı ile kaçak kat çıkan bir yapı aynı yılda inşa edilmiş olabilir. Yapılacak tarama, Maltepe bina çökmesi sonrasında yıl bazlı bir listeyi değil taşıyıcı sistem, zemin ve müdahale geçmişini birlikte okuyan bir listeyi gerektirir. Belediye arşivindeki ruhsat, yapı kullanma izni ve tadilat dosyası bu okumanın ilk belgeleridir. Dosyası eksik olan yapı kendiliğinden çürük sayılmaz fakat öncelikli inceleme adayı olur. Bu ayrım paniği azaltırken denetimi hızlandırır. Aceleci bir toptan yıkım çağrısı, asıl bakılması gereken dosyayı gürültüye boğar ve güçlendirmeyle çözülebilecek bir yapıyı da aynı cezanın içine atar ve fiyat konuşulurken taşıyıcı sistemin konuşulmaması, piyasayı da yanıltır ve ilan metninde taşıyıcı risk sorulmalıdır.
Komşu binaların kısa süreli kontrolü, çoğu zaman gereksiz bir önlem gibi görünür ve katların göçmesi yaşanan sokakta bu algı hızla değişir. Çökme, bitişik yapının ortak duvarını, temel kotunu ve doğalgaz hattını etkileyebilir. İlk saatlerde elektrik ve gazın kesilmesi, enkaz çalışmasının ikincil bir yangın ya da sızıntıyla bölünmesini önler. Toplanma noktasının sokak ağzında değil, enkaz cephesinden uzak bir yerde belirlenmesi gerekir. Bu küçük kararlar, arama sürerken yeni bir yaralanmayı engeller ve komşu bina sakinine nereye çıkacağını, nereye yaklaşmayacağını açıkça söyler. Önlem cümlesi uzun olmak zorunda değildir. Net, uygulanmış ve kayıt altına alınmış olması yeterlidir ve öncelik listesi yazılmadan yapılan tarama, kalabalık bir ziyarete döner ve tarama sırası yazılı bir çizelgeye bağlanmalıdır.
Ekonomik boyut da görmezden gelinemez. Çöken bölümdeki işyerinin faaliyetinin durması, o sokağa çalışan küçük esnafın günlük gelirini keser. Üst katlardaki kiracılar ise eşyaya erişemeden geçici barınmaya ihtiyaç duyar. Bu tablo, Maltepe bina çökmesi sonrasında yalnızca arama kurtarma bülteni değil, birkaç gün sürecek bir barınma ve geçim meselesidir. Kaymakamlık ve sosyal yardım ekiplerinin erken devreye girmesi, enkaz başında biriken ailelerin bilgiye değil yalnızlığa maruz kalmasını önler. Geçici konaklama, ilaç ve çocuklar için sakin bir alan, arama haberinin yanında ikinci bir kamu hizmetidir. Bu hizmet görünmez kalırsa olay, yalnızca enkaz görüntüsüyle hatırlanır ve barınma ihtiyacı sosyal medyada daire daire sorulur hale gelir ve gaz kesilmeden sürdürülen kazı, ikinci bir risk üretir ve kazı öncesi gaz vanası kontrol edilmelidir ve bu ayrım pratikte ihmal edilmemelidir, mahalle bu kaydı saklarsa aynı sokağın ertesi sabahı daha hazırlıklı başlar.
Denetim görevlendirmesi ve sorumluluk hattı
İçişleri Bakanlığının 2 mülkiye müfettişi görevlendirmesi, meselenin yalnızca enkaz başındaki saatlerle sınırlı kalmayacağını gösterir. İncelemenin konusu, planlama, inşa ve tadilat süreçlerinde kamu görevlilerinin ihmali, kusuru ve sorumluluğunun bulunup bulunmadığıdır. Bu çerçeve, bina göçüğü sonrasında sıkça sorulan ruhsat, denetim ve yapı kullanma izni sorularını kurumsal bir dosyaya bağlar. Müfettiş görevi, yargı sürecinin yerine geçmez. Yine de belge toplama disiplini, ileride sorulacak soruların havada kalmamasını sağlar. Kamu görevlisinin sorumluluğu ile malikin sorumluluğu aynı cümlede eritilmemelidir. Eritilen sorumluluk, sonunda kimsenin hesabını vermediği bir boşluğa dönüşür ve dosya kapandığında sokaktaki çatlak yerinde durur ve barınma kaydı tutulmazsa aynı aile iki kez sayılır, bir aile hiç sayılmaz ve barınma kaydı isimle kapanmalıdır ve bu ayrım pratikte ihmal edilmemelidir.
Valilik koordinasyonu ile bakanlık incelemesinin aynı gün devreye girmesi, saha ile masa arasındaki mesafeyi kısalttı. AFAD koordinasyonunda sürdürülen arama, içeride kalanlara ulaşmaya odaklanırken müfettişlik yapısal geçmişe bakar. İki iş birbirinin yerine ikame edilemez. Enkaz kaldırılmadan bazı teknik tespitler yapılamaz, bu nedenle görüntü, ölçüm ve numune kaydı erken tutulmalıdır. Aceleyle dökülen bir moloz, ileride kolon kesilip kesilmediği sorusunun cevabını da götürebilir. Delil disiplini, duygusal bir talep değil, adil bir sonucun ön şartıdır. Adil sonuç, hem kurtarılanın hem de sorumluluğu bulunanın hakkını korur ve varsayımla yazılmış bir kusur iddiasını belgeden ayırır ve dosya açılmadan yapılan açıklama, sorumluluğu soyutta bırakır ve açıklama dosya numarasıyla birlikte verilmelidir ve bu ayrım pratikte ihmal edilmemelidir.
Kurum dilinin sade kalması da güvenin parçasıdır. Kurtarılan kişi sayısı, aranan kişi sayısı ve tahliye edilen daire sayısı ayrı cümlelerle verilmelidir. Bir duyuruda 5, sonraki duyuruda 8 kişinin sağ çıkarıldığının söylenmesi çelişki gibi okunabilir, oysa arama sürdükçe sayı artar. Okurun bunu anlaması için kurumların, bir önceki bildirimin saatini de anması gerekir. Aksi halde yan yana duran iki doğru cümle, yalanlanmış bir tabloya dönüşür. Güven, yeni bir vaatle değil, izlenebilir bir kayıtla kurulur. Kayıt tutulmayan bir iyi niyet, ertesi günün şüphesini besler ve kurumun sahada olduğunu söylemesi, saatin ve sayının yazılmadığı bir cümlede inandırıcı olmaz ve numune alınmadan dökülen moloz, teknik soruyu cevapsız bırakır ve moloz dökümü tutanakla izlenmelidir ve bu ayrım pratikte ihmal edilmemelidir.
Komşu binalar için uygulanabilir tedbirler
Sokakta yaşayanlar için ilk pratik adım, kendi binasının ruhsat ve tadilat geçmişini sormaktır. Yönetici, zemin kattaki işyerinde kolon ya da kirişe müdahale edilip edilmediğini bilmelidir. Bilinmiyorsa belediye imar arşivinden dosya örneği istenebilir. Bu talep, panik üretmek için değil, güçlendirme ya da dönüşüm kararını somutlaştırmak içindir. Aynı sokakta benzer yaşta bir yapının göçmesi, her binanın aynı akıbeti paylaşacağı anlamına gelmez. Yine de görmezden gelinen bir çatlak, ertelenen bir ekspertiz ve ruhsatsız bir asma kat artık küçük bir ayrıntı sayılamaz. Ayrıntı sanılan her müdahale, taşıyıcı sistemde bir hesap değişikliğidir ve bu hesap değişikliği ruhsata işlenmeden yapıldığında denetçi de yönetici de geç haberdar olur ve saat yazılmayan duyuru, bir sonraki duyuruyu yalan gibi gösterir ve duyurunun saati başlıkta yer almalıdır ve bu ayrım pratikte ihmal edilmemelidir.
Apartman toplantılarında karar, bağırarak değil sırayla alınır. Önce taşıyıcı sisteme dokunan müdahaleler durdurulur, sonra lisanslı bir mühendis incelemesi istenir. İnceleme sonucu güçlendirme diyorsa finansman planı konuşulur, yıkım diyorsa kira ve taşınma takvimi konuşulur. Malik ile kiracının aynı masada olması, kararın sokakta değil dosyada kalmasını sağlar. Belediyenin riskli yapı tespiti için başvuru yolu ise bu toplantının resmi uzantısıdır. Başvuru yapılmadan dolaşan görüntüler, farkındalık üretir fakat işlem başlatmaz. İşlem başlamadan geçen her ay, ortak gider tartışmasını can güvenliği tartışmasının önüne geçirir ve ertelenen ekspertiz, bir sonraki göçük haberine kadar rafta kalır ve arşiv örneği istenmeden yapılan tahmin, yönetimi de komşuyu da yorar ve arşiv talebi dilekçeyle bırakılmalıdır ve bu ayrım pratikte ihmal edilmemelidir.
Okullar, aile sağlığı merkezleri ve küçük işyerleri de bu tartışmanın parçasıdır. Bir binanın zemin katında market, üstünde konut, yanında ise dershanenin bulunması, çökme anında etkilenen kişi profilini çeşitlendirir. Tahliye tatbikatı yalnızca deprem haftasında hatırlanan bir etkinlik olmamalıdır. Merdiven, yangın kapısı ve toplanma noktası ayda bir kez yürünerek kontrol edilebilir. Çocukların bulunduğu bir yapıda bu kontrol, yetişkinlerin ezberine bırakılamaz. Basit bir yürüme denemesi, kilitli çıkış kapısını enkaz gecesinden önce görünür kılar. Görünür kalan kapı, o gece aranacak bir anahtardan daha değerlidir ve tatbikat sırasında bulunan kilit, enkaz anındaki bağırıştan daha ucuz bir derstir ve başvuru tarihi yazılmazsa toplantı kararı niyet olarak kalır ve toplantı kararı imzayla dosyalanmalıdır ve bu ayrım pratikte ihmal edilmemelidir.
Günün sonunda Cevizli’deki çalışma, hem arama kurtarma hem de kentin yapı hafızası için bir eşik olarak kalacaktır. Resmi açıklamalarda aktarılan 1987 yapım tarihi, 12 daire, 33 kayıtlı kişi ve çöken 3 kat, duygusal bir hikayenin süsü değil, denetimin ham verisidir. Bu veriler abartılmadan izlenirse, benzer sokaklarda atılacak adım da abartısız olur. Geçmiş olsun dileği, inceleme bitince susmamalıdır. Asıl sınav, enkaz kaldırıldıktan sonra ruhsat dosyasının, tadilat izninin ve komşu yapı taramasının aynı ciddiyetle açık tutulmasıdır. Kent, bir sabahın şokunu ancak bu süreklilikle bilgiye çevirebilir ve süreklilik, bir günlük ziyaretten değil dosyanın açık kalmasından anlaşılır ve ayda bir yürünen merdiven, kilitli kapıyı alışkanlık haline gelmeden gösterir ve merdiven kontrolü kısa bir notla bitmelidir ve bu ayrım pratikte ihmal edilmemelidir. Mahalle bu kaydı saklarsa aynı sokağın ertesi sabahı daha hazırlıklı başlar.









