
Türkiye ekonomisi ve sermaye piyasaları son yılların en kapsamlı mali soruşturmalarından birine sahne olurken Ankara kulislerinde sular durulmuyor. Borsa İstanbul (BİST) bünyesindeki hisse hareketleri ve fon işlemleri üzerinde Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) ile Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK) denetimlerinin sorgulandığı süreçte AK Parti (AKP) yönetimi ve Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) gündemi de bu tartışmalarla şekilleniyor. Amerika Birleşik Devletleri (ABD) merkezli finans algoritmaları ile Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) eski yöneticilerinin dahi adının geçtiği iddialar piyasa güvenini derinden etkiliyor. İlerleyen bölümlerde ilk olarak soruşturma dosyasındaki çarpıcı para hareketlerini ve tutuklu isimlerin ifadelerini ele alacağız. Ardından Borsa İstanbul yönetimi ile Türkiye Varlık Fonu üzerindeki sorumluluk tartışmalarını detaylandıracağız. Sonrasında ise halka arz süreçlerindeki yapısal sorunları ve küresel endeks kuruluşlarının piyasalara gönderdiği kritik uyarıları inceleyeceğiz.
Siyaset ve finans çevrelerini sarsan bu gelişmelerin ayrıntılarını anlamak için öncelikle soruşturma dosyasına yansıyan yüksek tutarlı fon kazançları ve kilit isimlerin ifadelerine bakmak gerekiyor.
Soruşturma Dosyasındaki Milyarlık İşlemler ve Kilit İfadeler
Türkiye sermaye piyasalarında patlak veren fon skandalı dosyasının kapsamı her geçen gün ortaya çıkan yeni belgelerle genişliyor. Yürütülen soruşturmalarda yaklaşık 841 milyar lira büyüklüğünde bir kaynağın piyasadan çekildiği ve toplumun finansal sisteme olan güven duygusunun ağır yara aldığı ifade ediliyor.
Dosyaya giren resmi belgelere göre Adil Katılım Bankası üzerinden Tera bünyesindeki fonlara 83 günlük kısa bir sürede 1 milyar 844 milyon lira yatırıldığı görülüyor. Bu yatırımın sonucunda ana para kenarda dururken tam 2 milyar 434 milyon lira tutarında astronomik bir kazanç elde edildiği kayıtlara geçmiş durumda. Finansal denetim uzmanları üç aydan kısa bir sürede yüzde 130 seviyesini aşan bu tür getirilerin olağan piyasa koşullarıyla açıklanamayacağını ve yapay fiyatlama mekanizmalarına işaret ettiğini vurguluyor.
Soruşturma kapsamında tutuklu bulunan ve yargı mercilerine ifade veren isimlerin savunmaları ise Ankara kulislerinde yeni bir tartışmanın fitilini ateşledi. Dosyanın öne çıkan isimlerinden Fatma Betül Sayan Kaya cephesinden gelen ve kendisinin bazı siyasetçiler tarafından bu süreçlere dahil edildiğini öne süren ifadeler dikkat çekiyor. Ayrıca olayların patlak verdiği 17 Eylül tarihinden yalnızca 9 gün sonra New York heyetinde üst düzey isimlerle yan yana verilen fotoğraflar kamuoyunda sorgulanıyor. Tutuklu bulunan Ali Paslı ile yaşamını yitiren Emre Ballı ve Mustafa Yazıcı arasındaki ticari ortaklıkların bu yüksek tutarlı fon hareketlerinin merkezinde yer aldığı belirtiliyor. Hukukçular organize mali suç soruşturmalarında şüpheli sıfatıyla ifade veren kişilerin işaret ettiği siyasi bağlantıların eksiksiz biçimde araştırılmasının yargı bağımsızlığı açısından zorunlu olduğunu kaydediyor.
Soruşturmanın yürütülmesi ve adaletin sağlanması noktasında ise en büyük sorumluluğun devletin zirvesi ile Adalet Bakanı Akın Gürlek üzerinde bulunduğu vurgulanıyor. Adalet mekanizmasının başındaki isimlerin ortada bir kartel ve organize bir yapı bulunduğunu kabul etmesine rağmen listedeki tüm isimlerin henüz açıklanmaması eleştiriliyor. Özellikle 500 bin civarında küçük yatırımcının mağdur olduğu bu süreçte paraların nereye aktarıldığı ve asıl organizatörlerin kimler olduğu soruları yanıt bekliyor. Üstelik dosyada adı geçen bazı kritik isimler hakkındaki adli tedbir kararlarının bir günde kaldırılması yargı sürecine dair soru işaretlerini daha da artırıyor. Ceza hukuku uzmanları kamu zararı doğuran büyük ölçekli sermaye piyasası suçlarında mal varlığı tedbirlerinin titizlikle korunmasının mağdurların tazminat hakları için hayati önem taşıdığını belirtiyor.
Soruşturma dosyasındaki bu çarpıcı ifadeler ve milyarlık işlemler tartışılırken gözler finansal sistemin en üst düzey yöneticilerine ve denetim kurumlarının sorumluluğuna çevriliyor.
Borsa İstanbul Yönetimi ve Varlık Fonu Üzerindeki Sorumluluk Tartışmaları
Piyasalardaki bu büyük çöküşün ardından kurum yöneticilerinin birbirini suçlayan açıklamaları ekonomi yönetimi içerisindeki koordinasyon eksikliğini gözler önüne seriyor. Borsa İstanbul Yönetim Kurulu Başkanı ve Türkiye Varlık Fonu Başkan Vekili görevlerini yürüten Profesör Doktor Erişah Arıcan cephesinden gelen açıklamalar dikkat çekici bulunuyor.
Arıcan yaptığı değerlendirmelerde alt kademedeki bazı yöneticilerin rüşvet aldığını ve usulsüzlük yaptığını belirterek kendisinin bu konuda ilgili kurumları önceden uyardığını savunuyor. Ancak varlık fonuna bağlı kamu şirketlerinin dahi bu fonlara para kaptırması ve borsada manipülasyon yapılması üst yönetimin sorumluluğunu tartışmaya açıyor. Kurumsal yönetim uzmanları bir finansal kurumun en üst düzey yöneticisinin alt kademelerdeki sistematik usulsüzlüklerden habersiz olmasının veya sadece uyarı yazılarıyla sorumluluktan kurtulmasının kurumsal hesap verebilirlik ilkesiyle bağdaşmadığını ifade ediyor.
Aynı dönemde Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek tarafından meclis komisyonunda yapılan açıklamalar da kurumlar arasındaki yetki karmaşasını ortaya koyuyor. Bakan Şimşek gerekli önlemlerin alınması için ilgili kurumlara yazılı talimat verdiğini ancak bu adımların geciktirildiğini ve gereğinin yapılmadığını kameralar önünde dile getirdi. Diğer yandan eski BDDK Başkanı Şahap Kavcıoğlu cephesinden gelen açıklamalarda ise bankacılık ve katılım bankası izinleri verilirken SPK görüşünün alındığı ve olumsuz bir bildirim yapılmadığı belirtiliyor. Eski Sanayi ve Teknoloji Bakanı Mustafa Varank ise kurum başkanlarının muhalif gazetecilere bilgi sızdırarak kendilerine koruma kalkanı oluşturmaya çalıştıklarını öne sürerek sert eleştiriler yöneltti. Kamu politikası uzmanları düzenleyici ve denetleyici kurumların kriz anlarında sorumluluğu birbirine atmasının piyasa istikrarını zedelediğini ve kurumsal otoriteyi zayıflattığını vurguluyor.
Ekonomi yönetiminin en tepe noktasındaki isimlerin dahi finansal bürokrasideki atamalarda yeterince etkili olamadığı yönündeki değerlendirmeler sermaye piyasaları açısından yapısal bir soruna işaret ediyor. Piyasalara güven vermesi amacıyla göreve getirilen bakanların borsa, varlık fonu ve bankacılık denetim kurumlarının yönetim kadrolarını belirleyememesi yetki ve sorumluluk dengesini bozuyor. Öte yandan eski BDDK Başkanı Şahap Kavcıoğlu döneminde yapılan finansal koordinasyon toplantılarının hemen ardından tartışmalı şirket açılışlarına katılması da çelişkili bir tablo yaratıyor.
Yatırım fonu krizinin patlamasından hemen önce Pusula Yatırım ile Tera arasında yürütülen devir ve kredi görüşmeleri ise krizin üzerini örtme çabası olarak yorumlanıyor. Finansal piyasa analistleri düzenleyici kurumların siyasi etkilerden tamamen arındırılmış bağımsız bir yapıya kavuşturulmadığı sürece benzer krizlerin tekrarlanma riskinin yüksek olduğunu belirtiyor.
Kurumlar arasındaki bu sorumluluk tartışmalarının kökenine inildiğinde ise krizin aslında son aylarda değil 2021 yılından itibaren başlayan halka arz furyasıyla temellerinin atıldığı görülüyor.
Halka Arz Süreçleri ve Denetim Mekanizmalarının İşleyişi
Finans uzmanları mevcut krizin tam olarak anlaşılabilmesi için 2021 ile 2026 yılları arasındaki tüm halka arz süreçlerinin geriye dönük olarak incelenmesi gerektiğini vurguluyor. 2021 yılından bu yana borsaya açılan 179 şirketten tam 45 tanesinin bugün patlak veren yatırım fonu skandalının merkezinde yer alan ve fiyatları yapay olarak şişirilen şirketler olduğu belirtiliyor. Özellikle 2022 yılının ekim ayında Tera şirketinin halka açılmasına itiraz eden iki SPK üyesinin görevden alınarak yerlerine yeni isimlerin atanması sürecin kırılma noktası olarak gösteriliyor. Düşük halka açıklık oranlarıyla piyasaya sürülen bu şirketlerin hisseleri kendi aralarında yapılan karşılıklı alım satımlarla astronomik seviyelere taşındı. Sermaye piyasası uzmanları sığ tahtalarda yapılan karşılıklı işlemlerin suni fiyat oluşumuna yol açtığını ve bu hisselerin yatırım fonları üzerinden küçük tasarruf sahiplerine devredilmesinin büyük bir servet transferine dönüştüğünü kaydediyor.
Piyasalarda yaşanan bu fiyat hareketlerinin ve borsa manipülasyonu iddialarının aslında teknolojik altyapı sayesinde dakikalar içinde tespit edilebileceği ortaya çıktı. Eski Borsa İstanbul Yönetim Kurulu Başkanı Profesör Doktor İbrahim Turan tarafından da dile getirildiği üzere Merkezi Kayıt Kuruluşu ve borsa bünyesinde gelişmiş takip algoritmaları bulunuyor. Amerikan yapımı Smart yazılımı ile yerli imkanlarla geliştirilen gözetim programlarının birleşiminden oluşan yapay zeka destekli sistemler tüm işlemleri geriye dönük olarak 15 dakika içinde analiz edebiliyor. Örneğin 90 liradan halka arz edilip 5 bin liraya kadar yükseltilen ve ardından 80 liraya düşen Özata Denizcilik gibi hisselerdeki tüm alıcı, satıcı ve virman hareketleri anlık olarak görülebiliyor. Bilişim ve finans teknolojileri uzmanları gözetim algoritmalarının ürettiği kırmızı alarmların zamanında işleme konulması halinde piyasa bozucu eylemlerin henüz başlangıç aşamasında engellenebileceğini ifade ediyor.
Buna rağmen denetim mekanizmalarının harekete geçmek için dışarıdan gelen uyarıları beklemesi küçük yatırımcı kesiminin ağır kayıplar yaşamasına neden oldu. Şirket sahiplerinin borsadaki olağan dışı fiyat hareketlerinden haberleri olmadığını savunmaları piyasa gerçekleriyle örtüşmüyor. Zira halka arz edilen şirketlerin patronları ile piyasa yapıcıların iş birliği olmadan hisselerin bu denli yüksek katlara taşınması mümkün görünmüyor. Tasfiye kararı alınan fonların içindeki varlıkların hangi tarihte kimler tarafından boşaltıldığı borsa kayıtlarında tüm çıplaklığıyla yer alıyor. Yatırımcı hakları savunucuları sermaye piyasalarında şeffaflığın sağlanması için Merkezi Kayıt Kuruluşu verilerinin yargı mercileriyle eksiksiz paylaşılması ve yatırımcı zararlarının tazmin edilmesi gerektiğini belirtiyor.
Yurt içindeki bu denetim zafiyetleri ve yapısal sorunlar sadece yerel tasarruf sahiplerini mağdur etmekle kalmayıp küresel endeks kuruluşlarının da sert tepkisini çekti.
Küresel Endeks Kuruluşlarının Uyarıları ve Piyasaların Geleceği
Türkiye sermaye piyasalarında yaşanan bu kuralsızlıklar uluslararası finans dünyasının en önemli referans kurumlarından biri olan küresel endeksler sağlayıcısı MSCI tarafından yakından takibe alındı. Dünyanın en büyük kurumsal fonlarının yatırım kararlarını şekillendiren bu kuruluş kendi endeksleri üzerinden yabancı yatırımcıların mağdur edilmesine karşı sert bir uyarı gönderdi. Borsa İstanbul ana endeksine dahil edilmesine rağmen yapay fiyatlamalarla 500 kat değer kazanan Destek Finans ve Kiler gibi şirketlerin uluslararası endekslere girişi engellendi.
Küresel endeks yönetiminin Türkiye piyasalarını daha alt liglere düşürme uyarısı yapması üzerine yurt içindeki düzenleyici kurumların harekete geçmek zorunda kaldığı ifade ediliyor. Uluslararası finans analistleri küresel endekslerden dışlanmanın bir ülkenin sermaye piyasalarına yönelik yabancı kurumsal yatırımcı akışını tamamen durdurabilecek en ağır yaptırımlardan biri olduğuna dikkat çekiyor.
Kulislerde konuşulan bir diğer çarpıcı değerlendirme ise yurt içinde siyasi ve bürokratik engeller nedeniyle bu yapıya müdahale edemeyen bazı çevrelerin uluslararası endeks kuruluşlarını harekete geçirdiği yönünde. Kendi yetki alanları içerisinde manipülasyon çetelerine engel olamayan karar vericilerin dışarıdan gelen kurumsal baskı sayesinde tasfiye düğmesine basabildiği yorumları yapılıyor.
Gelinen noktada Borsa İstanbul hem yerli tasarruf sahiplerinin hem de yabancı kurumsal fonların gözünde ciddi bir itibar kaybıyla karşı karşıya bulunuyor. Piyasaların yeniden sağlıklı bir işleyişe kavuşması için sadece birkaç ismin yargılanmasının yetmeyeceği ve 2021 yılından bu yana yapılan tüm halka arzların şeffaf biçimde denetlenmesi gerektiği vurgulanıyor. Türkiye ekonomisi ve finans dünyasındaki bu tarihi hesaplaşmayı yakından izlemek isteyen okuyucular en güncel gelişmelere bilhaber üzerinden ulaşabiliyor.









