Ortadoğu coğrafyası tarih boyunca stratejik önemiyle dikkat çeken bir bölge olarak bilinir ve burada yaşanan gelişmeler küresel ölçekte yankı bulur. Güç dengelerinin hassas bir yapıda olduğu bu alanda son dönemdeki olaylar belirsizlikleri artırırken ilgili aktörlerin tepkileri merak konusu haline gelir. Bölgesel istikrarın korunması her zaman öncelikli bir hedef olsa da tırmanan gerilimler bu hedefi zorlayıcı unsurlar taşır ve uzun vadeli sonuçları öngörmeyi güçleştirir.
Bu bağlamda belirli operasyonların ardından ortaya çıkan karşılıklar sadece doğrudan hedeflerle sınırlı kalmamış ve komşu ülkeleri de etkilemiştir. Cumartesi sabahı başlayan süreçte misilleme niteliğindeki eylemler özellikle Basra Körfezi kıyısındaki çeşitli noktalara yönelmiştir. Bu gelişmeler askeri tesislerin yanı sıra sivil ve ekonomik altyapıyı da kapsayarak yeni endişeleri beraberinde getirmiştir.
Bahreyn’de bulunan bir Amerikan donanma üssü doğrudan füze saldırısına maruz kalmış ve bu olay bölgedeki varlığın ne kadar hassas olduğunu bir kez daha göstermiştir. Katar’daki en büyük Amerikan hava üssü olarak bilinen El Udeyd ise fırlatılan füzelerin hava savunma sistemleri tarafından başarıyla imha edildiği belirtilmiştir. Kuveyt’te ise El Selim hava üssüne benzer füzeler düşmüş ve bu da askeri konuşlanmaların risk altında olduğunu ortaya koymuştur.
Suudi Arabistan tarafında ise Aramco’ya ait bir tesis insansız hava araçlarıyla hedef alınmıştır. Bu saldırılar lüks oteller, limanlar, sanayi bölgeleri, havaalanları ve petrol altyapısı gibi kritik noktaları da içermektedir. Böylelikle ekonomik hayatın can damarları ve günlük yaşam alanları da tehdit altına girmiştir. Körfez ülkeleri bu olaylara karşı şimdiye dek askeri bir misilleme yoluna gitmemiştir ancak liderler arasında hızlı bir dayanışma ve kınama süreci yaşanmıştır.
Birleşik Arap Emirlikleri Devlet Başkanı Muhammed bin Zayed Al Nahyan’ın dış politika danışmanı Enver Gargaş bu süreçte dikkat çeken bir açıklama yaparak savaşın komşularla değil daha farklı hedeflerle yapılması gerektiğini vurgulamıştır. Bu uyarı aynı zamanda etkilenen tarafın seyirci kalmayacağı mesajını da içermektedir. Liderler genel olarak birlik mesajları vererek saldırıları ortak bir tehdit olarak nitelendirmiştir.
Uzmanlar bu misillemelerin öngörülebilir askeri hedeflerin ötesine geçtiğini belirtmektedir. Uluslararası Stratejik Araştırmalar Enstitüsü’nden Hasan Alhasan’a göre Amerikan üslerine yönelik eylemler beklenebilir olsa da kentler, havaalanları ve enerji altyapısının hedef alınması yeni bir eşik anlamına gelmektedir. Körfez ülkelerinin İran’a coğrafi olarak yakın olması ve İsrail kadar gelişmiş savunma sistemlerine sahip olmaması bu riski artırmaktadır.
Tarihsel sürece bakıldığında Körfez ülkeleri uzun yıllardır Amerikan üslerine ev sahipliği yapmak ve gelişmiş silah sistemleri satın almak suretiyle caydırıcılık sağlamaya çalışmıştır. Bu yaklaşım kendilerine yönelik olası tehditlere karşı en etkili yöntem olarak görülmüştür. Ancak son birkaç yılda Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi ülkeler İran ile ilişkileri düzeltme yönünde önemli diplomatik adımlar atmıştır. Nükleer program konusunda diplomatik çözümleri desteklemiş ve gerilimi azaltıcı tutumlar sergilemişlerdir.
ABD ve İsrail’in operasyon tehdidi arttığında bu ülkeler açıkça karşı çıkmış ve topraklarındaki üslerin belirli amaçlar için kullanılmayacağını taahhüt etmiştir. Ürdün gibi diğer aktörler de benzer tavır almıştır. Ne var ki bu taahhütler füze ve insansız hava aracı saldırılarını engellemeye yetmemiştir. Şu anda Körfez ülkeleri kendilerini iki ateş arasında bulmaktadır. Bir yandan parçası olmak istemedikleri bir çatışmanın içine çekilme riskiyle karşı karşıyayken diğer yandan İsrail ile olası yakınlaşma senaryoları da gündeme gelmektedir.
Bu durum daha önce ciddi siyasi anlaşmazlıklar yaşamış ülkeleri bile yakınlaştırmaktadır. Her birinin kendi ordusu bulunmakla birlikte Suudi Arabistan’ın ordusu en güçlü ve en iyi finanse edilen yapı olarak öne çıkmaktadır. Ancak uzmanlar bu orduların doğrudan çatışmaya kendi güçleriyle girmesinin düşük ihtimal olduğunu değerlendirmektedir. Hasan Alhasan bu noktada kendi toprakları ve hava sahalarında ABD’ye daha geniş erişim sağlanabileceğini ve sınırlı askeri eylemlerin mümkün olabileceğini belirtmektedir.
Londra King’s College Üniversitesi’nden Andreas Krieg ise doğrudan katılımın meşru müdafaa çerçevesinde dar kapsamlı kalmasının daha olası olduğunu ifade etmektedir. Genişleyen bir savaşa aktif katılım yerine çatışmanın yayılmasını engelleme çabası ön planda tutulacaktır. Etkilenen ülkeler sert karşılık vererek tırmanışı hızlandırma veya yumuşak tutumla içerde zayıf görünme ikilemiyle karşı karşıyadır.
İlk öncelik savunma kapasitelerini güçlendirmek olacaktır. Hava ve füze savunma sistemlerinin en üst düzeye çıkarılması, üslerin ve kritik altyapının korunması, iç güvenliğin sıkılaştırılması ve istikrar planlarının devreye sokulması bu kapsamda yer almaktadır. Ardından diplomatik kanallar yoğunlaşacaktır. Umman ve Katar gibi ülkeler ABD-İran arasında arabuluculuk yaparak iletişim hatlarını açık tutmaya çalışacaktır. Diğerleri bu çabaları sessizce destekleyecektir.
Ekonomik boyut ise ayrı bir önem taşımaktadır. Andreas Krieg’e göre İran’ın misillemelerinde en büyük bedeli Körfez ülkeleri ödemektedir. Deniz taşımacılığındaki aksaklıklar, yatırımcı güveninin sarsılması, enerji altyapısına yönelik tehditler ve doğrudan saldırılar bu tabloyu oluşturmaktadır. Washington’ın risk toleransını paylaşmayan bu müttefikler kendilerinin seçmediği eylemlere sürüklenmekten endişe duymaktadır.
Birleşik Arap Emirlikleri ve Suudi Arabistan gibi ülkelerin petrolden bağımsız ekonomi modeline geçiş çabaları turizm ve yatırım merkezleri olma hedefleri bu süreçte ciddi tehdit altındadır. Herhangi bir büyük ölçekli kesinti veya hasar bu vizyonu sekteye uğratabilir. Uzun vadede İran ile ilişkilerde kalıcı hasar oluşması ihtimali de göz ardı edilmemektedir. Mevcut rejim devam ederse Körfez liderlerinin caydırıcılığa daha fazla odaklanması beklenmektedir.
Bazı ülkeler ABD varlığına ilişkin yeni düzenlemelere gidebilir ve diplomatik ile ekonomik hareket alanını genişletmek üzere farklı uluslararası ortaklıklar arayabilir. Öncelikli hedef coğrafi konum nedeniyle başkalarının savaşına sürüklenme olasılığını azaltmaktır. Bu çerçevede bölgesel güvenlik mimarisi yeniden şekillendirilebilir ve daha dengeli bir yapı oluşturulmaya çalışılabilir.
Her ülkenin bireysel pozisyonu da dikkat çekicidir. Bahreyn doğrudan üs saldırısıyla karşı karşıya kalmışken Katar hem üs imhası hem de arabuluculuk rolüyle öne çıkmaktadır. Kuveyt benzer bir askeri hedef olma durumundadır. Suudi Arabistan enerji tesisine yönelik saldırı nedeniyle ekonomik kaygılarını ön plana çıkarmaktadır. Birleşik Arap Emirlikleri ise sanayi bölgelerine uzanan tehditlerle birlikte kararlı tutum mesajları vermektedir. Umman arabuluculukta kilit rol oynamaya devam etmektedir.
Bu gelişmeler ışığında Körfez İşbirliği Konseyi üyeleri arasında koordinasyonun artması muhtemeldir. Ortak savunma mekanizmaları güçlendirilebilir ve bilgi paylaşımı yoğunlaşabilir. Ancak askeri adım atmak yerine önleyici diplomasi ve ekonomik dayanıklılık stratejileri daha baskın olabilir. Küresel enerji piyasalarının istikrarı da bu ülkelerin sorumluluğunda önemli bir yer tutmaktadır çünkü petrol rotaları ve limanlar doğrudan etkilenmektedir.
Analistler genel olarak ölçülü bir yaklaşımın hakim olacağını öngörmektedir. Kitlesel can kaybı veya geniş çaplı altyapı zararı olmadığı sürece doğrudan misilleme yerine savunma ve diplomasi ön planda kalacaktır. Bu tutum hem iç istikrarı korumak hem de uluslararası destek sağlamak açısından mantıklı görülmektedir. Yine de her yeni saldırı yeni değerlendirmeleri zorunlu kılacaktır.
Bölge halkı ve uluslararası toplum bu süreçte barışçıl çözümlerin ön plana çıkmasını umut etmektedir. Gerilimin kontrol altına alınması ve diyalog kanallarının açık tutulması herkesin yararınadır. Körfez ülkelerinin atacağı adımlar sadece kendi güvenliklerini değil küresel dengeleri de etkileyecek niteliktedir. Bu nedenle gelişmeler yakından izlenmekte ve her yeni bilgi yeni yorumları beraberinde getirmektedir.
Uzun vadeli perspektiften bakıldığında bu olaylar bölgesel iş birliğinin önemini bir kez daha vurgulamaktadır. Farklı aktörler arasında güven inşa etmek ve ortak tehditlere karşı ortak stratejiler geliştirmek gelecekteki istikrar için kritik olacaktır. Ekonomik çeşitlendirme çabaları hızlandırılabilir ve savunma teknolojilerine daha fazla yatırım yapılabilir.
Sonuç olarak Ortadoğu’daki bu hassas dönem ülkelerin stratejik akılcılığını test etmektedir. Körfez devletleri hem kendi çıkarlarını korumak hem de daha geniş bir çatışmayı önlemek arasında ince bir denge kurmaya çalışmaktadır. Bu dengeyi başarıyla yönetmeleri hem bölge hem de dünya için olumlu sonuçlar doğurabilir. Gelişmeler devam ettikçe yeni detaylar ve analizler ortaya çıkacak ve konunun derinliği daha iyi anlaşılacaktır. Bu süreçte bilgiye dayalı değerlendirmeler yapmak ve sakin bir yaklaşımla olayları takip etmek büyük önem taşımaktadır.
