Temel kazısında toprak kayması kentsel dönüşüm ve yapılaşma faaliyetlerinin hız kazandığı büyük kentlerde teknik denetim ve zemin stabilizasyonu süreçlerinin ne denli hayati olduğunu bir kez daha gösterdi. İzmir ilinin Bayraklı ilçesinde yer alan Alpaslan Mahallesi 1620/5 Sokak bünyesinde yürütülen bir şantiye çalışmasında zeminin mukavemetini kaybetmesi sonucu aniden kütle hareketi yaşandı.
Mühendislik firmalarının ve yerel yönetimlerin paylaştığı saha raporları, kazı esnasında koruyucu iksa sistemlerinin veya şev stabilitesinin doğru yönetilemediğini ortaya koyarak yapı denetim süreçlerindeki aksaklıkları belgeliyor. Geoteknik uzmanları ve inşaat mühendisleri, özellikle eğimli arazilerde yapılan derin hafriyat işlemlerinde mevsimsel yağışların yeraltı su seviyesini değiştirerek zemin kaymalarına zemin hazırlayacağı konusunda müteahhitleri sıklıkla uyarmaktadır. Yaşanan bu ani çökme hadisesi, çevre binaların temel altındaki dolgu malzemesinin boşalmasına yol açarak statik yapılar üzerinde tamiri imkansız hasarlar oluşturma riski taşımaktadır. Sektör otoriteleri, bu tür mühendislik kusurlarının önüne geçilebilmesi adına kazı öncesinde kazıklı keson veya püskürtme beton gibi zemin güçlendirme metotlarının uygulanmasının en temel zorunluluk olduğunu savunuyorlar.
Hafriyat sahasında gün içerisinde 3 kez tekrarlayan derin çökme seslerinin ardından yamaçtaki toprağın büyük kütleler halinde kayması çevredeki meskenlerde adeta sarsıntı etkisi yarattı. Durumu fark eden mahalle sakinlerinin acil durum çağrı merkezine yaptığı bildirimlerin ardından bölgeye Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD), büyükşehir itfaiyesi ve emniyet güçleri intikal etti.
Teknik ekiplerin gerçekleştirdiği ilk fiziki incelemeler neticesinde, hafriyat çukurunun hemen bitişiğinde yer alan ve 2 katlı mimari yapıya sahip olan 3 adet binanın yapısal bütünlüğünün tehlikeye girdiği tespit edildi. Olası bir göçük faciasının önüne geçebilmek adına yetkililer tarafından konutların tedbir amaçlı tahliye edilmesi yönünde süratle idari karar alındı. Alınan bu acil kararla birlikte binalarda ikamet eden toplam 14 vatandaş gecenin ilerleyen saatlerinde apar topar evlerinden çıkarılarak güvenli alanlara sevk edildi. Afet yönetim uzmanları, kentsel alanlardaki riskli kazı çalışmalarında bu nevi hızlı tahliye operasyonlarının can kayıplarını sıfırlamak adına en doğru refleks olduğunu ifade etmektedirler.
Kentsel Dönüşüm Süreçlerinde Denetim Eksiklikleri Ve Kamusal Alan Güvenliği
Şehirlerin hızla yenilenmesi ve yeni konut projelerinin hayata geçirilmesi esnasında inşaat güvenliği kurallarının esnetilmesi toplumsal yaşam alanlarını doğrudan tehdit eden kronik bir sorun haline gelmiştir. Müteahhitlik firmalarının maliyetleri düşürmek ya da iş takvimini hızlandırmak adına zemin iksa sistemlerini ihmal etmesi kentsel dokuda öngörülemez yapısal krizlere yol açmaktadır. Bu noktada Temel kazısında toprak kayması olgusunun bir anda bölge sakinlerinin hayatını kabusa çevirmesi, şantiye denetimlerinin sadece evrak üzerinde kalmaması gerektiğini açıkça kanıtlamaktadır.
Şehir plancıları, meskun mahallerde yapılacak her türlü derin kazı işleminde komşu parsellerin temellerinin sürekli olarak inklinometre gibi hassas cihazlarla izlenmesi gerektiğini belirtiyorlar. Bilişim ve sensör teknolojilerinin inşaat sektörüne entegre edilmesi, zemindeki milimetrik hareketlerin bile önceden tespit edilerek erken uyarı sistemlerinin devreye girmesini sağlayacaktır. Vatandaşların can güvenliği, ticari işletmelerin kar hırsına ve kontrolsüz büyüme politikalarına kesinlikle kurban edilmemeli, kamusal denetim mekanizmaları her şantiyede en katı şekilde işletilmelidir.
Mağdur Vatandaşların Sosyal Hakları Ve Yerel Yönetimlerin Üstlenmesi Gereken Roller
Evlerini ani bir kararla boşaltmak zorunda kalan aileler, kış döneminin yaklaştığı ve okullarda sınav takviminin başladığı bu kritik günlerde çok büyük bir sosyoekonomik mağduriyetle karşı karşıya kaldılar. Eşyalarını dahi alamadan konutlarından ayrılan ve kalacak yeri bulunmayan vatandaşların geçici barınma ihtiyaçlarının karşılanması amacıyla yerel yönetimler tarafından kamu misafirhaneleri kullanıma açıldı. Hukukçular ve sosyal hizmet uzmanları, bu tarz mühendislik hatalarından kaynaklanan barınma ve yaşam kalitesi kayıplarının müsebbipleri tarafından eksiksiz şekilde tazmin edilmesi gerektiğini vurgulamaktadırlar. Belediye meclisleri ve çevre şehircilik il müdürlükleri, kazıyı gerçekleştiren yüklenici firmanın lisansını askıya almalı ve zarar gören binaların statik durum raporu netleşene kadar şantiyeyi mühürlemelidir.
Mağduriyet yaşayan ailelerin psikolojik ve maddi olarak desteklenmesi, sosyal devlet ilkesinin bir gereği olup yerel yönetimlerin bu süreçteki koordinasyon gücü toplumsal huzurun yeniden tesisi adına belirleyici rol oynamaktadır. Evlerin eski güvenli yapısına kavuşturulması veya hak sahiplerine yeni konut imkanlarının sunulması sürecinin hukuki olarak çok sıkı takip edilmesi gerekmektedir.
Şehir Altyapılarında Mühendislik Hatalarının Önlenmesi İçin Alınacak Teknik Tedbirler
Jeolojik formasyonların ve yeraltı tabakalarının dinamik yapısı göz önüne alınmadan girişilen her yapılaşma hamlesi, doğanın fiziksel kanunları karşısında büyük bir çöküş yaşamaya mahkumdur. İnşaat mühendisleri odası ve ilgili akademik kurullar, zemin mekaniği laboratuvar analizlerinin her proje için bağımsız ve akredite kurumlar tarafından yapılmasını zorunlu kılacak yasal düzenlemeler talep etmektedir.
Hafriyat esnasında toprağın kaymasını engelleyecek palplanş duvarlar, betonarme istinat sistemleri ve drenaj kanallarının inşası lüks bir harcama değil projenin en temel yapı taşıdır. Ayrıca yerel yönetimlerin şantiye kontrol ekiplerinin teknik donanım ve personel açısından güçlendirilmesi, usulsüz veya projesiz yapılan kazılara anında müdahale edilmesini sağlayacaktır.
Gelecekte benzer çevre tehlikelerinin ve toplumsal korkuların tekrarlanmaması adına, kent suçları kapsamına giren bu nevi ihmalkarlıkların cezai yaptırımları Türk Ceza Kanunu kapsamında ağırlaştırılmalıdır. Unutulmamalıdır ki güvenli bir kent mimarisi ancak bilimsel doğruların rehberliğinde, tavizsiz denetim mekanizmalarıyla ve insan hayatını merkeze alan bir vizyonla inşa edilebilir.
