Kâlû Belâ kavramının kadim kökenleri insanoğlunun yaratılış felsefesiyle doğrudan bağlantılı derin yapısal gerçekleri bünyesinde barındırmaktadır. Geleneksel yaklaşımların ötesine geçerek yaradılış hiyerarşisini bilimsel ve dirayet esaslı tahlillerle inceleyen bu geniş kapsamlı araştırma metni, İslam düşüncesindeki en tartışmalı konulardan birini tamamen nesnel kanıtlarla aydınlatmaktadır. Ruhların bedenlenmeden çok önce tabi tutulduğu beyan edilen büyük sınavın felsefi altyapısı, tefsir ekollerindeki temel metodolojik açmazlar ve özgün anlambilim analizleri çalışmanın ana eksenini oluşturmaktadır. Bilhassa A’raf Suresi içerisinde yer alan 172. ile 174. ayetlerin lafzi ve batıni boyutları mukayeseli yöntemlerle masaya yatırılmaktadır.
Bu bilimsel makale kapsamında öncelikle uydurma rivayetlerin inanç dünyasında yol açtığı metodolojik tahribat, ardından insanın kendi öz nefsine şahitlik etmesinin rasyonel sınırları ve nihayetinde hakiki irade hürriyeti meseleleri incelenecektir. Konunun toplumsal yansımalarını, dini kurumların uygulayabileceği yapısal önlemleri ve tefsir akademisyenlerinin rehber görüşlerini doğal bir üslupla içeriğe dahil ederek ilerleyen çalışmamız nihai hakikati gün yüzüne çıkarmayı hedeflemektedir. Yaratan ile yaratılan arasındaki bu köklü mukavelenin zamansal ve mekansal boyutunu felsefi düzlemde kavramak amacıyla ilk bölüme geçiş yapabiliriz.
Geleneksel rivayetlerin tefsir bilimindeki metodolojik çıkmazları
İslam inanç coğrafyasında asırlardır sorgulanmadan kabul gören ezeli sözleşme anlatıları, dirayet eksenli bilimsel incelemelerden mahrum bırakıldığı için zamanla uydurma unsurların istilasına uğramıştır. Dini kaynaklarda geçen ve muhatapları sarsmayı amaçlayan edebi tasvirler, ne yazık ki lafzi manasından koparılarak mitolojik hikayeler bütününe dönüştürülmüştür. Tefsir akademisinde otorite kabul edilen derinlikli uzman görüşlerine göre, klasik kaynaklarda yer alan ve tüm ruhların fiziki zerreler halinde Mekke ile Taif arasındaki vadide toplandığını iddia eden rivayetler bilimsel açıdan kabul edilemez kırılganlıklar taşımaktadır. Zira bu tarz bir yaklaşım, insanoğlunun evrendeki akıl ve sorumluluk merkezli varoluş amacını tamamen zedelemekte ve bireyi pasif bir nesne konumuna indirgemektedir.
İlmi otoritelerin üzerinde birleştiği en net eleştirilerden biri de, bu tutarsız nakillerin insanı ezelde kader mahkumu ilan eden Cebriye ekolünün rasyonel dışı iddialarına hizmet etmesidir. Dini eğitimin modern nesillere aktarılmasında yaşanan pedagojik tıkanıklıkların temelinde de işte bu nevi akla ve mantığa aykırı uydurma inanışların varlığı yatmaktadır. Bu durum inanç dünyasında ciddi bir zihinsel yıpranmaya yol açtığı için acilen akademik düzeyde köklü bir zihniyet dönüşümünün gerçekleştirilmesi ve geleneksel hurafelerin ayıklanması gerekmektedir.
Zaman ve mekan kavramından münezzeh olan yaradılış boyutunda şekillenen bu beyanın lafzi çözümlemelerine inmek konuyu daha da berraklaştıracaktır.
Kur’an metninin evrensel ve mutlak açıklığı göz önünde bulundurulduğunda, tefsir faaliyetlerinde harici ve zayıf kaynaklara bağımlı kalmanın ne denli büyük felsefi savrulmalara yol açtığı açıkça müşahede edilmektedir. Klasik tefsir literatürünün en hacimli eserlerinde bu mevzuya dair 50 civarında birbiriyle çelişen ve akıl süzgecinden geçirilmemiş rivayete yer verilmesi, akademik dünyada ciddi bir metodoloji krizinin açık göstergesidir. İnsanın dünyaya gelmeden önce nerede ve nasıl bir sözleşme imzaladığını felsefi olarak açıklayamayan bu uydurma nakiller, nihayetinde suçu ve sorumluluğu Peygamber makamına fatura ederek dini tasavvuru büsbütün yaralamaktadır.
Toplumsal düzenin korunması ve sağlıklı bir dini şuurun inşa edilmesi adına, ilahiyat fakültelerinde dirayet tefsiri derslerinin ağırlığının artırılması alınacak en hayati yapısal tedbirlerden biridir. İlk insan modelinin sırtından milyarlarca insanın zerre şeklinde çıkarılıp onlara cennetlik veya cehennemlik etiketi yapıştırıldığını savunan Cebri yaklaşım, ahlaki sorumluluk ilkesini tamamen ortadan kaldırmaktadır. Bu sebeple mukaddes metindeki çoğul ifadelerin, insanoğlunun yeryüzündeki biyolojik ve nesiller arası sürekliliğini anlatan rasyonel birer hakikat olarak yorumlanması bilimsel bir zorunluluktur.
İnsanın kendi öz nefsine tanıklık etmesinin felsefi boyutları
A’raf Suresi içerisinde yer alan ilgili ifadelerin kelime kelime tahlil edilmesi, geleneksel tefsirlerin iddia ettiği gibi geçmişte yaşanıp bitmiş bir ruhlar meclisinden ziyade, insanın doğuştan getirdiği felsefi kabiliyetleri işaret etmektedir. Metindeki orijinal ifadelere dikkatle bakıldığında, şahitliğin insanın lehine değil, doğrudan kendi aleyhine gerçekleşen yapısal bir tanıklık olduğu net biçimde anlaşılmaktadır. Modern felsefe ve psikoloji alanında yapılan köklü çalışmalar da insanın kendi aleyhine şahitlik edebilecek bir vicdani akıl mekanizmasıyla donatıldığını açıkça ortaya koymaktadır.
İlahi sistem her insana hakkı bulma, haksızlıktan kaçınma, hakikati idraka varma ve yaratıcısını tanıma hususunda muazzam bir içsel istidat ve donanım bahşetmiştir. Dolayısıyla bireyin kendi varlığına ve acziyetine tanık olması, ezelde yaşanmış ve unutulmuş bir sahne değil, her an ve her nefeste vicdan mekanizmasında tecelli eden dinamik bir içsel sorgulamadır. Bu noktada insanoğlunun ilahi çağrıya verdiği olumlu cevap, biyolojik ve zihinsel tekamül sürecinde hakikati çıplak gözle gördüğü an gerçekleştirdiği felsefi bir itiraftan ibarettir.
Kendi öz benliğiyle yüzleşen insanın, yaratılış hiyerarşisindeki yerini sorgulaması evrensel ahlak ilkelerinin de doğuş noktası olarak kabul edilmektedir.
İnsanın yeryüzündeki varoluşsal serüveni boyunca her yeni kuşak, kendisinden önceki nesillerin hatasını körü körüne körüklemek yerine kendi iradi seçimiyle baş başa bırakılmaktadır. Kutsal kelamda açıkça beyan edilen ataların şirk koştuğu bahanesinin kıyamet günü geçersiz sayılacak olması ilkesi, her bireyin felsefi olarak bağımsız bir iradeye sahip olduğunu kanıtlamaktadır. Eğitim sistemlerinde çocukların dogmatik kalıplarla yetiştirilmesi yerine, içlerindeki bu felsefi sorgulama yeteneğini ve ahlaki şahitlik bilincini ortaya çıkaracak rasyonel yöntemlerin uygulanması elzemdir.
Dini kavramların ticari veya siyasi çıkarlar doğrultusunda manipüle edilmesi tehlikesine karşı, toplumun her tabakasında hakiki bilgiye dayalı farkındalık çalışmalarının yürütülmesi kalıcı bir kalkan vazifesi görecektir. Bireyin kendi aleyhine şahitlik etmesi gerçeği, En’âm Suresi 130. ayette de açıklandığı üzere, dünya hayatının aldatıcılığına kapılanların ahirette kaçacak hiçbir delik bulamayacaklarını itiraf etmeleriyle son bulacaktır. Hakiki müslümanlık, taklitçi bir geçmişe sığınmak değil, her an kendi nefsini sorgulayarak adaleti, ahlakı ve evrensel insani değerleri hayatın merkezine yerleştirmektir.
Rabb kavramının anlambilim tahlili ve ahlaki sorumluluk ilişkisi
Geleneksel inanç yapısındaki en büyük kavramsal sapmalardan biri de ilah ve rabb kelimelerinin birbirinin yerine kullanılarak lafzi sınırların tamamen belirsizleştirilmesidir. Oysa Kur’an terminolojisinde hayati bir yere sahip olan rabb kelimesi, yarattıklarını belirli bir programa göre eğiten, terbiye eden ve onları nihai hedeflerine doğru yöneten mutlak güç anlamına gelmektedir. Dolayısıyla ruhlara yöneltilen o muazzam soru, basit bir kurucu kimlik tespiti değil, insanın akli ve ahlaki olarak geliştirilme sürecine verilen felsefi onayın tescilidir. Sistem insana doğruyu yanlıştan ayırt edebilecek muazzam donanımlar, peygamberler ve rehber kitaplar sunarak onun tekamülünü en üst zeminlerde programlamaktadır. Ahlaki sorumluluk da tam olarak bu noktada başlamakta; insan kendisine verilen akıl, fikir, irade ve idrak yetilerini doğru yolda kullanmakla mükellef kılınmaktadır. Bu anlambilimsel derinliğin farkına varamayan kitleler, dini sadece kalıplardan ibaret zannederek ahlaki ve insani sorumluluklarını tamamen göz ardı etme yanılgısına düşmektedirler. Terbiye edici iradenin insan ruhuna nakşettiği bu muazzam potansiyel, toplumsal düzenin de yegane ahlaki güvencesidir.
Evrensel adalet mekanizmasının yeryüzünde tecelli edebilmesi, bireylerin kendi yaratılış programlarındaki ahlaki cevheri ortaya çıkarmalarına ve kendilerini sürekli eğitmelerine bağlıdır. Medya organlarının ve dijital yayıncılık mecralarının toplumu hurafelerle oyalamak yerine, bu tarz anlambilimsel ve felsefi kökenleri olan ahlaki sorumluluk konularına odaklanması toplumsal kalitenin yükselmesinde büyük rol oynayacaktır.
Diyanet işleri ve eğitim bakanlığı gibi stratejik kurumların koordineli çalışarak, hurafelerden arındırılmış, tamamen Kur’an merkezli ve akılcı bir dini müfredat geliştirmesi geleceğimizin teminatıdır. Kişinin kendi nefsini terbiye etme sürecini ihmal ederek suçu ezeldeki yazgıya atması, ahlaki bir firardan başka bir şey değildir ve bu durum toplumsal çürümeyi hızlandırmaktadır. Nihai kertede her insan, kendisine bahşedilen muazzam ahlaki donanımın hakkını vermek, yeryüzünde adaleti tesis etmek ve yaratılış amacına uygun olarak sürekli iyilik üretmekle sorumludur.
